प्रौढांमधील टाइप 1 मधुमेहासाठी WHO ची पहिली मार्गदर्शक तत्त्वे जाहीर
जागतिक आरोग्य: इन्सुलिनचा शोध लागून 100 वर्षांहून अधिक काळ उलटला असला, तरी आजही टाइप 1 मधुमेह असलेल्या अनेक रुग्णांना जगण्यासाठी आवश्यक असलेले इन्सुलिन आणि योग्य आरोग्यसेवा मिळत नसल्याची बाब समोर आली आहे. या पार्श्वभूमीवर जागतिक आरोग्य संघटनेने (WHO) प्रौढांमधील टाइप 1 मधुमेहाचे निदान आणि व्यवस्थापन यासाठी प्रथमच स्वतंत्र मार्गदर्शक तत्त्वे जाहीर केली आहेत.
14 नोव्हेंबर 2026 रोजी जागतिक मधुमेह दिनाच्या निमित्ताने ही मार्गदर्शक तत्त्वे प्रसिद्ध करण्यात आली. कमी संसाधने असलेले प्रदेश, आपत्कालीन परिस्थिती आणि मानवतावादी संकटाच्या काळातही रुग्णांना उपचार उपलब्ध व्हावेत, या दृष्टीने या शिफारसी तयार करण्यात आल्या आहेत.
WHO च्या या मार्गदर्शक तत्त्वांमध्ये इन्सुलिन उपचार, रक्तातील ग्लुकोजची नियमित तपासणी आणि रुग्णांच्या आरोग्य व्यवस्थापनासाठी आवश्यक उपाययोजनांवर भर देण्यात आला आहे.
जगभरात 9.5 दशलक्ष लोक टाइप 1 मधुमेहाने प्रभावित
WHO च्या माहितीनुसार, 2025 मध्ये जगभरात सुमारे 9.5 दशलक्ष लोक टाइप 1 मधुमेहासह जीवन जगत होते. त्याच वर्षात आणखी सुमारे 5 लाख लोकांना या आजाराचे निदान झाले.
टाइप 1 मधुमेह हा दीर्घकालीन आजार आहे. या स्थितीत शरीर पुरेशा प्रमाणात इन्सुलिन तयार करू शकत नाही. त्यामुळे रुग्णांना जगण्यासाठी दररोज इन्सुलिन घेणे आवश्यक असते.
सामान्यतः टाइप 1 मधुमेह हा बालपणातील आजार म्हणून ओळखला जातो. मात्र, आता प्रौढ व्यक्तींमध्येही या आजाराचे निदान होत असल्याचे WHO ने अधोरेखित केले आहे. त्यामुळे प्रौढ रुग्णांसाठी योग्य निदान आणि उपचार व्यवस्थापनाची गरज वाढत आहे.
इन्सुलिन उपचारांसाठी WHO च्या महत्त्वाच्या शिफारसी
WHO च्या नव्या मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार, टाइप 1 मधुमेह असलेल्या व्यक्तींनी दिवसातून अनेक वेळा इन्सुलिन इंजेक्शन घेणे आवश्यक आहे. मात्र, इन्सुलिनचा डोस रुग्णाच्या रक्तातील ग्लुकोजच्या पातळीनुसार समायोजित केला पाहिजे.
मानवी इन्सुलिन (Human Insulin) हा एक प्रभावी आणि योग्य उपचार पर्याय असल्याचे WHO ने स्पष्ट केले आहे. हे औषध शरीरात नैसर्गिकरीत्या तयार होणाऱ्या इन्सुलिनप्रमाणे कार्य करते. आवश्यकतेनुसार इन्सुलिनचे इतर प्रकारही वापरता येऊ शकतात.
इन्सुलिनचा शोध लागून शतकाहून अधिक काळ झाला असला, तरी अनेक रुग्णांना आजही परवडणाऱ्या दरात आणि चांगल्या गुणवत्तेचे इन्सुलिन मिळत नाही. त्यामुळे प्रत्येक रुग्णाला आवश्यक उपचार उपलब्ध करून देणे ही आरोग्य व्यवस्थेसमोरील महत्त्वाची जबाबदारी असल्याचे WHO ने नमूद केले आहे.
रक्तातील साखरेची नियमित तपासणी करण्याची शिफारस
टाइप 1 मधुमेहाच्या व्यवस्थापनासाठी रक्तातील ग्लुकोजची नियमित तपासणी करणे महत्त्वाचे असल्याचे WHO च्या मार्गदर्शक तत्त्वांमध्ये सांगण्यात आले आहे.
रुग्णालये आणि आरोग्य केंद्रांमध्ये रक्ताच्या तपासणीद्वारे मागील काही महिन्यांतील सरासरी रक्तशर्करेची पातळी तपासता येते. यामुळे रुग्णाच्या मधुमेह नियंत्रणाचा आढावा घेण्यास मदत होते.
घरीही रुग्णांना रक्तातील साखरेची पातळी तपासता येऊ शकते. त्यासाठी खालील पद्धतींचा उल्लेख करण्यात आला आहे:
फिंगर प्रिक टेस्ट: बोटाला छोटी सुई टोचून रक्ताचा नमुना घेऊन साखरेची पातळी तपासणे.
कंटिन्युअस ग्लुकोज मॉनिटर (CGM): त्वचेवर लावलेल्या छोट्या सेन्सरच्या मदतीने रक्तातील ग्लुकोजच्या पातळीवर सतत लक्ष ठेवणे.
युरिन ग्लुकोज टेस्ट: रक्तातील ग्लुकोज तपासणी उपलब्ध नसल्यास लघवीतील ग्लुकोज तपासणीचा पर्याय विचारात घेता येतो.
या तपासण्यांच्या माध्यमातून रुग्ण आणि आरोग्यसेवा देणाऱ्यांना मधुमेह व्यवस्थापनाचा आढावा घेता येऊ शकतो.
कमी संसाधने असलेल्या भागांसाठीही मार्गदर्शक तत्त्वे
WHO ने तयार केलेली ही मार्गदर्शक तत्त्वे केवळ प्रगत आरोग्य सुविधा असलेल्या देशांसाठी मर्यादित नाहीत. कमी संसाधने असलेल्या भागांमध्ये, आपत्कालीन परिस्थितीत आणि मानवतावादी संकटाच्या काळातही टाइप 1 मधुमेहाच्या रुग्णांना आवश्यक उपचार मिळावेत, हा त्यामागील महत्त्वाचा उद्देश आहे.
WHO चे असंसर्गजन्य रोग आणि मानसिक आरोग्य विभागाचे संचालक डॉ. सोरेन ब्रोस्ट्रॉम यांनी सांगितले की, इन्सुलिन हे जीव वाचवणारे उपचार आहे. मात्र, अनेक रुग्णांना परवडणारे आणि उच्च गुणवत्तेचे इन्सुलिन मिळत नाही. नव्या मार्गदर्शक तत्त्वांमुळे देशांना उपलब्ध वैज्ञानिक पुराव्यांच्या आधारे चांगली उपचार व्यवस्था विकसित करण्यास मदत होईल.
WHO देशांना या शिफारसींची अंमलबजावणी करण्यासाठी व्यावहारिक साधने आणि प्रगती मोजण्यासाठी मार्गदर्शन उपलब्ध करून देणार आहे. तसेच मधुमेह असलेल्या व्यक्तींनाही उपचार कार्यक्रमांची आखणी, अंमलबजावणी आणि मूल्यमापन यामध्ये सहभागी करून घेण्याचे आवाहन करण्यात आले आहे.
2030 पर्यंत प्रत्येक रुग्णाला परवडणारे इन्सुलिन देण्याचे उद्दिष्ट
WHO च्या नव्या मार्गदर्शक तत्त्वांचा संबंध 2030 पर्यंत साध्य करावयाच्या जागतिक उद्दिष्टांशी आहे. या उद्दिष्टांनुसार टाइप 1 मधुमेह असलेल्या प्रत्येक व्यक्तीला परवडणारे इन्सुलिन उपचार आणि घरी रक्तातील साखरेची तपासणी करण्याची सुविधा उपलब्ध करून देण्यावर भर आहे.
या उद्दिष्टाच्या पूर्ततेसाठी देशांनी आरोग्यसेवा अधिक सक्षम करणे, औषधांची उपलब्धता वाढवणे आणि रुग्णांना नियमित तपासणीची सुविधा देणे आवश्यक आहे.
याशिवाय उपचारविषयक धोरणे तयार करताना टाइप 1 मधुमेह असलेल्या व्यक्तींचे अनुभव आणि गरजा विचारात घेण्याची शिफारस WHO ने केली आहे.
जागतिक मधुमेह दिन 2026 ची संकल्पना – मधुमेहावर वेळीच कृती
2026 च्या जागतिक मधुमेह दिनाची संकल्पना ‘Early action on diabetes’ म्हणजेच ‘मधुमेहावर वेळीच कृती’ अशी आहे. मधुमेहाचे निदान आणि उपचार वेळेवर होणे किती महत्त्वाचे आहे, यावर या मोहिमेत भर देण्यात आला आहे.
मधुमेहामुळे अंधत्व, मूत्रपिंड निकामी होणे, हृदयविकाराचा झटका, पक्षाघात आणि पायाचा खालचा भाग कापण्याची वेळ येणे यांसारख्या गंभीर गुंतागुंती उद्भवू शकतात.
WHO च्या माहितीनुसार, 1990 पासून मधुमेहाचा जागतिक भार चारपटपेक्षा अधिक वाढला आहे. 2022 मध्ये जगभरात सुमारे 830 दशलक्ष लोक मधुमेहासह जगत होते. यातील बहुतांश रुग्णांना टाइप 2 मधुमेह होता.
मधुमेह असलेल्या 40 टक्क्यांहून अधिक लोकांना आपल्याला हा आजार असल्याची जाणीव नसल्यामुळे त्यांचे निदान झालेले नाही, असेही WHO ने नमूद केले आहे.
मधुमेह उपचारांमध्ये समान उपलब्धतेवर WHO चा भर
टाइप 1 मधुमेहासाठी WHO ने प्रथमच जाहीर केलेली ही मार्गदर्शक तत्त्वे प्रौढ रुग्णांच्या निदान आणि उपचार व्यवस्थापनासाठी महत्त्वाची मानली जात आहेत. इन्सुलिनची उपलब्धता, रक्तातील साखरेचे नियमित निरीक्षण आणि आरोग्यसेवांपर्यंत समान पोहोच या बाबींना यात प्राधान्य देण्यात आले आहे.
इन्सुलिनसारखे जीव वाचवणारे औषध प्रत्येक गरजू रुग्णाला परवडणाऱ्या दरात उपलब्ध व्हावे, तसेच कमी सुविधा असलेल्या भागांतील रुग्णांनाही योग्य उपचार मिळावेत, हा WHO च्या या उपक्रमाचा मुख्य उद्देश आहे.
स्रोत: जागतिक आरोग्य संघटना (WHO) – 14 नोव्हेंबर 2026 रोजी प्रसिद्ध केलेली बातमी आणि टाइप 1 मधुमेहावरील नवीन मार्गदर्शक तत्त्वे.
