स्वच्छ सर्वेक्षण 2025-26 पुरस्कार: 11 नोव्हेंबरला विजेत्यांची घोषणा

नवी दिल्ली : देशातील सर्वात स्वच्छ शहरांचा गौरव करण्यासाठी स्वच्छ सर्वेक्षण 2025-26 पुरस्कार सोहळ्याचे आयोजन करण्यात आले आहे. राष्ट्रपती द्रौपदी मुर्मू यांच्या हस्ते 11 नोव्हेंबर 2026 रोजी नवी दिल्लीतील विज्ञान भवन येथे हा पुरस्कार वितरण सोहळा पार पडणार आहे. यावेळी देशातील स्वच्छतेच्या क्षेत्रात उत्कृष्ट कामगिरी करणाऱ्या शहरांना विविध श्रेणींमध्ये सन्मानित करण्यात येणार आहे.

स्वच्छ भारत मिशन-शहरी अंतर्गत आयोजित करण्यात आलेल्या या सर्वेक्षणाच्या दहाव्या आवृत्तीत देशभरातील 4,751 हून अधिक शहरांचे मूल्यांकन करण्यात आले आहे. यंदा केवळ स्वच्छ शहरांनाच नव्हे, तर 'स्वच्छ शहर जोडी' उपक्रमात उल्लेखनीय कामगिरी करणाऱ्या शहरांनाही पुरस्काराने गौरवण्यात येणार आहे.

'स्वच्छतेची नवी पहल – वाढवूया हात, करूया सफाई साथ' ही यंदाच्या स्वच्छ सर्वेक्षणाची संकल्पना आहे. या कार्यक्रमातून शहरांमधील स्वच्छता व्यवस्था अधिक सक्षम करण्याचा आणि नागरिकांचा सहभाग वाढवण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आहे.

राष्ट्रपती द्रौपदी मुर्मू यांच्या हस्ते स्वच्छ सर्वेक्षण पुरस्कार प्रदान

स्वच्छ सर्वेक्षण 2025-26 पुरस्कार वितरण सोहळा 11 नोव्हेंबर 2026 रोजी नवी दिल्लीतील विज्ञान भवन येथे आयोजित करण्यात आला आहे. राष्ट्रपती द्रौपदी मुर्मू विविध श्रेणींमधील पुरस्कार विजेत्या शहरांना सन्मानित करणार आहेत.

या कार्यक्रमाला केंद्रीय गृहनिर्माण आणि शहरी व्यवहार तसेच विद्युत मंत्री मनोहर लाल आणि केंद्रीय गृहनिर्माण व शहरी व्यवहार राज्यमंत्री तोखन साहू उपस्थित राहणार आहेत.

स्वच्छ भारत मिशन-शहरीमध्ये महत्त्वपूर्ण योगदान देणाऱ्या शहरांचा या पुरस्कारांच्या माध्यमातून गौरव केला जाणार आहे. शहरांनी स्वच्छतेसाठी केलेले प्रयत्न, कचरा व्यवस्थापन, नागरिकांचा सहभाग आणि सार्वजनिक स्वच्छतेच्या सुविधांमधील सुधारणा यांना विशेष महत्त्व देण्यात आले आहे.

गेल्या दहा वर्षांमध्ये स्वच्छ सर्वेक्षणाने देशातील शहरांमध्ये स्वच्छतेबाबत सकारात्मक स्पर्धा निर्माण केली आहे. यंदाचा पुरस्कार सोहळा या प्रवासातील महत्त्वाचा टप्पा मानला जात आहे.

4,751 हून अधिक शहरांचा स्वच्छ सर्वेक्षणात सहभाग

स्वच्छ भारत मिशन-शहरी अंतर्गत राबवण्यात येणारे स्वच्छ सर्वेक्षण हे देशातील प्रमुख स्वच्छता मूल्यांकन अभियान आहे. या उपक्रमाची सुरुवात 2016 मध्ये करण्यात आली होती.

सुरुवातीच्या वर्षात देशातील केवळ 73 शहरी स्थानिक स्वराज्य संस्थांचे मूल्यांकन करण्यात आले होते. मात्र, गेल्या दहा वर्षांत या उपक्रमाचा विस्तार मोठ्या प्रमाणावर झाला आहे. स्वच्छ सर्वेक्षण 2025-26 मध्ये 4,751 हून अधिक शहरांचा समावेश करण्यात आला.

या वाढत्या सहभागामुळे देशातील शहरी स्वच्छतेला व्यापक स्वरूप प्राप्त झाले आहे. शहरांमध्ये स्वच्छतेसाठी निरोगी स्पर्धा निर्माण होण्याबरोबरच स्थानिक प्रशासनालाही आपली कामगिरी सुधारण्याची संधी मिळाली आहे.

यंदाच्या सर्वेक्षणात कोणत्या गोष्टींवर भर?

यंदाच्या सर्वेक्षणात नागरिकांच्या प्रतिक्रिया आणि प्रत्यक्ष स्वच्छतेला अधिक महत्त्व देण्यात आले आहे. शहरांमधील नदीकिनारे, समुद्रकिनारे आणि जलस्रोतांच्या स्वच्छतेचे मूल्यांकनही विस्तारित करण्यात आले आहे.

याशिवाय उघड्यावर शौच आणि लघुशंका रोखण्यासाठी केलेल्या उपाययोजना, पर्यटनस्थळे आणि ऐतिहासिक वारसास्थळांची स्वच्छता तसेच शाळांमध्ये स्वच्छतेच्या सवयी विकसित करण्यासाठी राबवण्यात आलेल्या उपक्रमांचा समावेश करण्यात आला आहे.

या बदलांमुळे स्वच्छतेचे मूल्यांकन केवळ रस्ते आणि सार्वजनिक ठिकाणांपुरते मर्यादित न राहता शहराच्या एकूण स्वच्छता व्यवस्थेवर केंद्रित झाले आहे.

43 निकषांच्या आधारे शहरांचे मूल्यांकन

स्वच्छ सर्वेक्षण 2025-26 मध्ये देशातील शहरी स्थानिक स्वराज्य संस्थांचे मूल्यांकन 10 प्रमुख क्षेत्रांमधील 43 निकषांच्या आधारे करण्यात आले आहे.

यामध्ये कचऱ्याचे वर्गीकरण, घराघरांतून कचरा संकलन, कचऱ्याची वाहतूक, घनकचरा व्यवस्थापन आणि सार्वजनिक स्वच्छता यांचा समावेश आहे.

तसेच स्वच्छतागृहांच्या सुविधा, मैला व्यवस्थापनाचे यांत्रिकीकरण, सांडपाणी व्यवस्थापन, संस्थात्मक व्यवस्था आणि पर्यावरणपूरक उपक्रमांनाही महत्त्व देण्यात आले आहे.

नागरिकांचा सहभाग आणि सफाई कर्मचाऱ्यांचे कल्याण

यंदाच्या सर्वेक्षणात नागरिकांच्या प्रतिक्रिया आणि तक्रारींचे निराकरण यासाठी स्वतंत्र महत्त्व देण्यात आले आहे. स्वच्छतेबाबत जनजागृती निर्माण करणे आणि लोकसहभाग वाढवणे हेही मूल्यांकनाचे महत्त्वाचे भाग आहेत.

याशिवाय शहरांमध्ये स्वच्छतेची जबाबदारी पार पाडणाऱ्या सफाई कर्मचाऱ्यांच्या सर्वांगीण कल्याणाचाही विचार करण्यात आला आहे.

या सर्व निकषांमधून शहरांमधील स्वच्छता व्यवस्था किती प्रभावी आहे, याचा आढावा घेण्यात आला आहे.

3,000 हून अधिक मूल्यांकनकर्त्यांकडून प्रत्यक्ष पाहणी

स्वच्छ सर्वेक्षणाची प्रक्रिया पारदर्शक आणि विश्वासार्ह राहावी यासाठी देशभरात मोठ्या प्रमाणावर प्रत्यक्ष मूल्यांकन करण्यात आले.

या प्रक्रियेसाठी 3,000 हून अधिक प्रशिक्षित मूल्यांकनकर्त्यांची नियुक्ती करण्यात आली होती. त्यांनी विविध शहरांमध्ये जाऊन स्वच्छतेच्या निकषांनुसार पाहणी केली.

मूल्यांकनादरम्यान जीपीएस आधारित रिअल टाइम मॉनिटरिंगचा वापर करण्यात आला. म्हणजेच पाहणी नेमकी कुठे झाली, याची डिजिटल पद्धतीने नोंद ठेवण्यात आली.

पुरावे सादर करण्यापासून त्यांची पडताळणी करण्यापर्यंतची संपूर्ण प्रक्रिया डिजिटल स्वरूपात पार पडली. प्रत्येक टप्प्यावर गुणवत्ता नियंत्रणाचे निकष पाळण्यात आले.

यामुळे शहरांच्या प्रत्यक्ष कामगिरीचे मूल्यांकन अधिक पारदर्शक पद्धतीने करण्यास मदत झाली.

'स्वच्छ शहर जोडी' उपक्रमातील शहरांनाही पुरस्कार

यंदाच्या स्वच्छ सर्वेक्षण पुरस्कारांचे आणखी एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे 'स्वच्छ शहर जोडी' हा उपक्रम आहे. या उपक्रमाच्या माध्यमातून स्वच्छतेच्या क्षेत्रात चांगली कामगिरी करणाऱ्या शहरांना इतर शहरांना मार्गदर्शन करण्याची संधी देण्यात आली आहे.

या उपक्रमात देशातील 33 राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांमधील 70 मार्गदर्शक शहरे आणि 191 सहभागी शहरे जोडण्यात आली आहेत.

मार्गदर्शक शहरे आपले अनुभव, कार्यपद्धती आणि कचरा व्यवस्थापनातील यशस्वी उपाय सहभागी शहरांसोबत शेअर करतात. यामुळे विविध शहरांना एकमेकांकडून शिकण्याची संधी मिळते.

27 सप्टेंबर 2025 रोजी उपक्रमाची सुरुवात

केंद्रीय मंत्री मनोहर लाल यांनी 27 सप्टेंबर 2025 रोजी 'स्वच्छ शहर जोडी' उपक्रमाचा शुभारंभ केला होता.

शहरी कचरा व्यवस्थापनाच्या क्षेत्रात मार्गदर्शन आणि परस्पर शिक्षणाला प्रोत्साहन देणारा हा विशेष उपक्रम आहे. याच्या प्रारंभी मार्गदर्शक आणि सहभागी शहरांमध्ये सामंजस्य करार करण्यात आले होते.

या उपक्रमामुळे शहरांमध्ये स्वच्छता व्यवस्थेतील चांगल्या पद्धतींचा प्रसार होण्यास मदत होत आहे. यंदाच्या पुरस्कार सोहळ्यात या उपक्रमात उत्कृष्ट कामगिरी करणाऱ्या शहरांचाही गौरव केला जाणार आहे.

सहभागी शहरांच्या स्वच्छता कामगिरीत मोठी सुधारणा

स्वच्छ सर्वेक्षण 2024 आणि 2025 मधील आकडेवारीची तुलना केल्यास सहभागी शहरांच्या स्वच्छता व्यवस्थेत उल्लेखनीय सुधारणा झाल्याचे दिसून येते.

'प्रत्यक्ष स्वच्छता' या निकषावर सहभागी शहरांची कामगिरी 2024 मधील 48 टक्क्यांवरून नवीन सर्वेक्षणात 70 टक्क्यांपर्यंत पोहोचली आहे.

घराघरांतून कचरा संकलनाचे प्रमाणही 52 टक्क्यांवरून 74 टक्क्यांपर्यंत वाढले आहे.

इतर महत्त्वाच्या निकषांवरही सुधारणा नोंदवण्यात आली आहे.

स्वच्छतेचा निकष	2024	नवीन सर्वेक्षण
प्रत्यक्ष स्वच्छता	48%	70%
घराघरांतून कचरा संकलन	52%	74%
कचऱ्याचे वर्गीकरण	16%	30%
स्वच्छता सुविधांची उपलब्धता	11%	38%
सांडपाणी व्यवस्थापन	32%	53%
स्वच्छता जनजागृती व लोकसहभाग	48%	66%

या आकडेवारीवरून सहभागी शहरांनी स्वच्छता सेवा आणि कचरा व्यवस्थापनामध्ये प्रगती केल्याचे स्पष्ट होते. विशेषतः घराघरांतून कचरा संकलन आणि सार्वजनिक स्वच्छतेच्या बाबतीत सकारात्मक बदल दिसून आला आहे.

11 नोव्हेंबरला देशातील स्वच्छ शहरांची नावे जाहीर होणार

स्वच्छ सर्वेक्षण 2025-26 चा मूल्यांकन टप्पा पूर्ण झाला असून आता सर्वांचे लक्ष 11 नोव्हेंबर रोजी होणाऱ्या पुरस्कार सोहळ्याकडे लागले आहे.

या दिवशी विविध श्रेणींमध्ये उत्कृष्ट कामगिरी करणाऱ्या शहरांची नावे जाहीर केली जाणार आहेत. देशातील सर्वात स्वच्छ शहरांसह 'स्वच्छ शहर जोडी' उपक्रमात उल्लेखनीय कामगिरी करणाऱ्या शहरांचाही सन्मान होणार आहे.

या पुरस्कारांमुळे शहरांमध्ये स्वच्छतेसाठी अधिक चांगले काम करण्याची प्रेरणा मिळेल, अशी अपेक्षा आहे.

निष्कर्ष

स्वच्छ सर्वेक्षण 2025-26 पुरस्कार हे देशातील शहरी स्वच्छतेच्या क्षेत्रातील महत्त्वाचे सन्मान आहेत. राष्ट्रपती द्रौपदी मुर्मू यांच्या हस्ते 11 नोव्हेंबर 2026 रोजी पुरस्कार प्रदान केले जाणार असून देशातील सर्वात स्वच्छ शहरांची नावे जाहीर होतील.

4,751 हून अधिक शहरांचा सहभाग, 43 निकषांवर आधारित मूल्यांकन आणि 'स्वच्छ शहर जोडी'सारखे उपक्रम यामुळे यंदाचे सर्वेक्षण विशेष महत्त्वाचे ठरले आहे. स्वच्छ आणि सुंदर शहरांच्या निर्मितीसाठी स्थानिक प्रशासनासोबत नागरिकांचा सहभागही तितकाच महत्त्वाचा असल्याचा संदेश या उपक्रमातून देण्यात येत आहे.

 

 ***