भारतीय हवाई दल (IAF) आणि सेंटर फॉर एअरोस्पेस पॉवर अँड स्ट्रॅटेजिक स्टडीज (CAPSS) यांच्या संयुक्त विद्यमाने ‘तरंग शक्ती २०२६’ या सरावाच्या पार्श्वभूमीवर आधुनिक हवाई युद्धावर महत्त्वपूर्ण चर्चासत्र आयोजित करण्यात आले. ९ ऑक्टोबर २०२६ रोजी नवी दिल्लीतील सुब्रतो पार्क येथील एअर फोर्स ऑडिटोरियममध्ये ही परिषद पार पडली. बदलत्या युद्धपद्धतींमध्ये हवाई शक्तीची भूमिका कशी विकसित होत आहे, यावर या चर्चासत्रात विचारमंथन करण्यात आले.
‘बदलत्या युद्धभूमीमध्ये हवाई शक्तीची मध्यवर्ती भूमिका’ ही या परिषदेची मुख्य संकल्पना होती. जगभरातील भागीदार देशांच्या हवाई दलांचे प्रतिनिधी, वरिष्ठ लष्करी अधिकारी, शिक्षणतज्ज्ञ, उद्योग क्षेत्रातील प्रतिनिधी आणि माध्यमांचे सदस्य यामध्ये सहभागी झाले होते.
आधुनिक युद्धात लढाऊ विमानांसोबत ड्रोन, माहिती तंत्रज्ञान, संवाद व्यवस्था आणि विविध सेन्सर यांचे महत्त्व वाढत आहे. या बदलांना सामोरे जाण्यासाठी देशांच्या हवाई दलांनी कोणती तयारी करावी आणि भविष्यात परस्पर सहकार्य कसे वाढवावे, यावर परिषदेत चर्चा झाली.
तरंग शक्ती २०२६ अंतर्गत आधुनिक हवाई युद्धावर चर्चा
‘तरंग शक्ती २०२६’ या उड्डाण सरावातून मिळालेल्या अनुभवांच्या आधारे सहभागी प्रतिनिधींनी हवाई युद्धाच्या भविष्यातील स्वरूपाचा आढावा घेतला. प्रत्यक्ष सरावातील अनुभवांना धोरणात्मक आणि वैचारिक चर्चेची जोड देणे हा या कार्यक्रमाचा प्रमुख उद्देश होता.
युद्धाच्या स्वरूपात वेगाने बदल होत असल्यामुळे हवाई दलांना केवळ विमानांची संख्या किंवा हवाई वर्चस्व यापुरते मर्यादित राहता येणार नाही. संपूर्ण युद्धभूमीवर नियंत्रण ठेवणे, शत्रूच्या हालचालींबाबत वेळीच माहिती मिळवणे आणि योग्य निर्णय वेगाने घेणे या बाबी महत्त्वाच्या ठरत आहेत.
परिषदेत भविष्यातील हवाई युद्धासाठी आवश्यक असलेल्या धोरणात्मक प्राधान्यक्रमांवर चर्चा करण्यात आली. तसेच सहभागी देशांच्या हवाई दलांमध्ये प्रशिक्षण, अनुभवांची देवाणघेवाण आणि तांत्रिक सहकार्य वाढवण्याच्या शक्यतांचाही विचार झाला.
CAPSS आणि भारतीय हवाई दलाच्या वरिष्ठ अधिकाऱ्यांचे मार्गदर्शन
CAPSS चे महासंचालक आणि निवृत्त एअर मार्शल नागेश कपूर यांनी स्वागतपर भाषण केले. आधुनिक संघर्षांमध्ये हवाई शक्तीची भूमिका स्पष्ट करताना राष्ट्रीय सुरक्षा आणि एअरोस्पेस क्षेत्रातील संशोधनाला प्रोत्साहन देण्यासाठी CAPSS करत असलेल्या कार्याची माहिती त्यांनी दिली.
CAPSS ची स्थापना २००१ मध्ये करण्यात आली होती. राष्ट्रीय सुरक्षा, अण्वस्त्रविषयक विषय आणि एअरोस्पेस क्षेत्राचा अभ्यास व विश्लेषण करण्यासाठी ही स्वायत्त संस्था कार्य करते. २०२६ हे संस्थेचे रौप्यमहोत्सवी वर्ष आहे.
हवाई दलप्रमुख एपी सिंह यांचा आधुनिक क्षमतांवर भर
भारतीय हवाई दलाचे प्रमुख एअर चीफ मार्शल एपी सिंह यांनी परिषदेचे उद्घाटनपर भाषण केले. भविष्यातील आव्हानांचा सामना करण्यासाठी विविध संरक्षण क्षमतांमध्ये समन्वय, कार्यक्षमतेतील सातत्य आणि भागीदार देशांशी अधिक चांगला ताळमेळ आवश्यक असल्याचे त्यांनी सांगितले.
मानवचालित लढाऊ विमानांसोबत मानवरहित प्रणाली म्हणजेच ड्रोन यांचाही नियोजनबद्ध वापर करणे महत्त्वाचे असल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले. या दोन्ही प्रकारच्या प्रणालींच्या वापरासाठी स्पष्ट कार्यपद्धती आणि धोरणे तयार करण्यावर त्यांनी भर दिला.
सेन्सर, शस्त्रप्रणाली, ड्रोन, संवाद व्यवस्था आणि माहिती नेटवर्क यांना सुरुवातीपासूनच एकमेकांशी जोडणे आवश्यक आहे. त्यामुळे युद्धभूमीवरील माहिती वेगाने मिळवणे आणि परिस्थितीनुसार निर्णय घेणे सोपे होऊ शकते.
दीर्घकाळ चालणाऱ्या मोहिमांसाठी तयारी आवश्यक
एपी सिंह यांनी पुरवठा साखळी मजबूत करण्याची आणि प्रशिक्षणाच्या नव्या पद्धती स्वीकारण्याची गरजही अधोरेखित केली. कोणतीही लष्करी मोहीम दीर्घकाळ चालल्यास इंधन, सुटे भाग, उपकरणे आणि मनुष्यबळ उपलब्ध असणे महत्त्वाचे ठरते.
हवाई दलाची क्षमता टिकवून ठेवण्यासाठी पुरवठा व्यवस्थेचे नियोजन, प्रभावी प्रशिक्षण आणि तांत्रिक समन्वय आवश्यक असल्याचे त्यांनी नमूद केले.
हवाई शक्तीचा उपयोग केवळ युद्धापुरता मर्यादित नसतो. आपत्तीच्या काळात मदतकार्य, भागीदार देशांना सहाय्य आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर देशाची भूमिका मजबूत करण्यासाठीही हवाई दल महत्त्वाची भूमिका बजावते.
२१व्या शतकातील हवाई युद्धाचे बदलते स्वरूप
परिषदेतील पहिल्या सत्राचे अध्यक्षपद भारतीय हवाई दलाचे माजी प्रमुख एअर चीफ मार्शल व्ही. आर. चौधरी यांनी भूषवले. या सत्रात २१व्या शतकातील हवाई युद्धातील बदल आणि भविष्यातील आव्हानांवर चर्चा करण्यात आली.
पूर्वी हवाई वर्चस्व मिळवण्यावर विशेष भर दिला जात होता. मात्र, आता संपूर्ण युद्धभूमीवर नियंत्रण ठेवणे, माहितीच्या आधारे निर्णय घेणे आणि विविध संरक्षण प्रणालींमध्ये समन्वय साधणे यांना अधिक महत्त्व प्राप्त झाले आहे.
माध्यमे आणि माहितीचा वापर हा देखील आधुनिक संघर्षातील एक महत्त्वाचा घटक बनला आहे. चुकीची माहिती, जनमतावर प्रभाव टाकण्याचे प्रयत्न आणि माहितीच्या माध्यमातून निर्माण होणारे दबाव यांचा युद्धाच्या परिणामांवर प्रभाव पडू शकतो.
या सत्रात हवाई शक्तीकडे केवळ आकाशावर नियंत्रण मिळवण्याचे साधन म्हणून न पाहता, व्यापक लष्करी आणि माहितीविषयक व्यवस्थेचा भाग म्हणून पाहण्याची गरज अधोरेखित करण्यात आली.
हवाई शक्ती आणि राष्ट्रीय सुरक्षेतील धोरणात्मक भूमिका
दुसऱ्या सत्राचे अध्यक्षपद रॉयल ऑस्ट्रेलियन एअर फोर्सचे प्रमुख एअर मार्शल स्टीफन चॅपेल यांनी भूषवले. या सत्रात राष्ट्रीय शक्तीचा भाग म्हणून हवाई दलाची भूमिका आणि त्याचा धोरणात्मक वापर यावर चर्चा झाली.
हवाई शक्तीचा उपयोग संभाव्य शत्रूला आक्रमणापासून परावृत्त करण्यासाठी, संघर्षाचा विस्तार नियंत्रित ठेवण्यासाठी आणि राष्ट्रीय हितांचे संरक्षण करण्यासाठी कसा होऊ शकतो, याचा आढावा घेण्यात आला.
याशिवाय भविष्यातील युद्धभूमीच्या गरजांनुसार हवाई दलांमध्ये कोणत्या सुधारणा आवश्यक आहेत, यावरही विचारविनिमय झाला. कुशल मनुष्यबळ विकसित करणे, प्रशिक्षण सुधारणे आणि बदलत्या तंत्रज्ञानाशी जुळवून घेणे या बाबींना महत्त्व देण्यात आले.
आंतरराष्ट्रीय हवाई दलांमधील सहकार्य वाढवण्यावर भर
या चर्चासत्रात विविध देशांच्या हवाई दलांचे प्रतिनिधी सहभागी झाल्यामुळे आंतरराष्ट्रीय अनुभवांची देवाणघेवाण करण्याची संधी मिळाली. आधुनिक युद्धातील समान आव्हाने समजून घेणे आणि त्यावर एकत्रित उपाय शोधणे हा या संवादाचा महत्त्वाचा भाग होता.
विविध देशांमधील कार्यपद्धती, तांत्रिक क्षमता आणि प्रशिक्षणाच्या अनुभवांची देवाणघेवाण केल्यामुळे भविष्यातील सहकार्याला चालना मिळू शकते.
माहिती युद्ध, जनमतावर प्रभाव, दीर्घकालीन लष्करी मोहिमांसाठी आवश्यक तयारी आणि संरक्षण प्रणालींमधील समन्वय या विषयांवरही विशेष भर देण्यात आला.
परिषदेतील चर्चा प्रत्यक्ष सहभागींसह ऑनलाइन माध्यमातून पाहणाऱ्या प्रेक्षकांसाठीही उपयुक्त ठरल्याचे प्रसिद्धिपत्रकात नमूद करण्यात आले.
निष्कर्ष
‘तरंग शक्ती २०२६’च्या पार्श्वभूमीवर भारतीय हवाई दल आणि CAPSS यांनी आयोजित केलेली ही परिषद भविष्यातील हवाई युद्ध समजून घेण्यासाठी महत्त्वाची ठरली. ड्रोन तंत्रज्ञान, आधुनिक माहिती प्रणाली, एकात्मिक संरक्षण क्षमता, पुरवठा साखळी आणि आंतरराष्ट्रीय सहकार्य या विषयांवर यामध्ये चर्चा झाली.
बदलत्या युद्धपद्धतींना सामोरे जाण्यासाठी भारतीय हवाई दलाला आधुनिक तंत्रज्ञानासोबत प्रशिक्षण, नियोजन आणि भागीदार देशांशी समन्वय मजबूत करावा लागणार आहे. या चर्चासत्रातून भविष्यातील हवाई युद्धासाठी आवश्यक धोरणात्मक विचारांना चालना मिळण्याची अपेक्षा आहे.