AI आणि डेटा सायन्सचा लाभ शेवटच्या व्यक्तीपर्यंत पोहोचला पाहिजे: राज्यपाल

मुंबई, 1 ऑक्टोबर 2026 — AI आणि डेटा सायन्स यांचा विकास केवळ तंत्रज्ञानापुरता मर्यादित न राहता त्याचा लाभ समाजातील शेवटच्या व्यक्तीपर्यंत पोहोचला पाहिजे, असे महाराष्ट्राचे राज्यपाल तथा राज्यातील सार्वजनिक विद्यापीठांचे कुलपती जिष्णु देव वर्मा यांनी म्हटले. मुंबईतील लोकभवन येथे कुलगुरूंच्या ‘फ्युचरिस्टिक टेक्नॉलॉजी फोरम’च्या बैठकीचे अध्यक्षस्थान भूषवताना त्यांनी हे मत मांडले.

राज्यपालांनी भविष्यवेधी तंत्रज्ञानाला मानवी चेहरा असण्याची गरज व्यक्त केली. शिक्षण, आरोग्य आणि रोजगाराच्या संधी अधिक सर्वसमावेशक करण्यासाठी विद्यापीठांनी कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि डेटा सायन्सचा प्रभावी वापर करण्यावर भर द्यावा, असे त्यांनी सांगितले.

AI आणि डेटा सायन्सचा वापर समाजाच्या व्यापक हितासाठी

भविष्यवेधी तंत्रज्ञान हे विकसित भारताची संकल्पना प्रत्यक्षात आणण्यासाठी महत्त्वाचा घटक ठरू शकते, असे राज्यपालांनी बैठकीत नमूद केले. त्यासाठी राज्यातील विविध विद्यापीठांमध्ये अधिक सहकार्य, ज्ञानाची देवाणघेवाण आणि संशोधनाला चालना देण्याची गरज त्यांनी व्यक्त केली. Lok Bhavan Maharashtra

तंत्रज्ञानाच्या विकासाबरोबर त्याचा फायदा सामान्य नागरिकांपर्यंत पोहोचणे महत्त्वाचे असल्याचे त्यांनी अधोरेखित केले. विशेषतः शिक्षण, आरोग्य आणि रोजगार या क्षेत्रांमध्ये तंत्रज्ञानाचा वापर अधिक लोकांपर्यंत सेवा पोहोचवण्यासाठी करता येऊ शकतो.

या बैठकीत ‘AI इन हेल्थकेअर’ आणि ‘AI इन लॉजिस्टिक्स’ या विषयांवर सादरीकरणेही करण्यात आली. Lok Bhavan Maharashtra

विद्यापीठांमध्ये सहकार्य वाढवण्यावर भर

फ्युचरिस्टिक टेक्नॉलॉजी फोरमच्या माध्यमातून राज्यातील विद्यापीठांनी एकमेकांच्या अनुभवांचा आणि ज्ञानाचा फायदा घ्यावा, अशी भूमिका बैठकीत मांडण्यात आली.

नवीन तंत्रज्ञान वेगाने विकसित होत असताना विद्यापीठांमधील संशोधन, कौशल्यविकास आणि तंत्रज्ञानविषयक ज्ञानाची देवाणघेवाण भविष्यातील गरजांसाठी उपयुक्त ठरू शकते. राज्यपालांनी विद्यापीठांना या दिशेने अधिक समन्वयाने काम करण्याचे आवाहन केले.

शिक्षण क्षेत्रात AI मुळे काय बदल होऊ शकतो?

उच्च शिक्षणामध्ये AIचा वापर केल्यास विद्यार्थ्यांचे शिक्षण अधिक परस्परसंवादी आणि प्रभावी होऊ शकते, असे राज्यपालांनी बैठकीत सांगितले.

AI म्हणजे संगणकीय प्रणालींना काही कामे मानवी बुद्धिमत्तेसारख्या पद्धतीने करण्यास सक्षम करणारे तंत्रज्ञान. शिक्षणामध्ये त्याचा वापर विद्यार्थ्यांच्या शिकण्याच्या पद्धतीनुसार सामग्री उपलब्ध करून देणे, माहितीचे विश्लेषण करणे आणि शिकण्याची प्रक्रिया अधिक संवादात्मक बनवणे यासाठी होऊ शकतो.

मात्र या तंत्रज्ञानाचा वापर करताना त्याचा लाभ विविध सामाजिक आणि आर्थिक स्तरांतील विद्यार्थ्यांपर्यंत पोहोचणे आवश्यक असल्याचा मुद्दा राज्यपालांच्या भूमिकेतून पुढे आला.

आरोग्य सेवेत AIचा वापर

आरोग्य क्षेत्रात AIच्या संभाव्य वापराबाबतही बैठकीत चर्चा झाली. राज्यपालांनी सांगितले की, AIच्या मदतीने काही प्रकारच्या वैद्यकीय निदान प्रक्रियांना अधिक अचूक करण्यास मदत होऊ शकते.

देशातील काही भागांमध्ये डॉक्टरांची उपलब्धता ही आव्हानात्मक बाब आहे. अशा परिस्थितीत तंत्रज्ञानाच्या मदतीने आरोग्यविषयक सेवांचा विस्तार करण्याच्या शक्यतांवर विचार केला जाऊ शकतो.

शहरी भागांसोबतच ग्रामीण भागांमध्येही आधुनिक वैद्यकीय तंत्रज्ञानाचा लाभ पोहोचवण्याची गरज त्यांनी व्यक्त केली. याशिवाय स्मरणशक्तीशी संबंधित काही विकारांची सुरुवातीच्या टप्प्यात ओळख करण्यासाठी AIचा उपयोग होऊ शकतो, तसेच औषध संशोधनाची प्रक्रिया वेगवान करण्यासही तंत्रज्ञान मदत करू शकते, असे त्यांनी नमूद केले.

लॉजिस्टिक्स क्षेत्रात AIचा उपयोग

बैठकीत लॉजिस्टिक्स क्षेत्रातील AIच्या वापराबाबतही सादरीकरण करण्यात आले. लॉजिस्टिक्स म्हणजे वस्तू किंवा माल एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी पोहोचवण्याशी संबंधित नियोजन आणि व्यवस्थापन.

राज्यपालांनी सांगितले की, AIच्या माध्यमातून मालवाहतुकीच्या विविध टप्प्यांवर लक्ष ठेवता येऊ शकते. यामुळे माल कोणत्या टप्प्यावर आहे याची माहिती मिळवणे आणि त्याच्या पोहोचण्याच्या वेळेचा अधिक अचूक अंदाज घेणे शक्य होऊ शकते.

ई-कॉमर्स आणि आधुनिक पुरवठा व्यवस्थेच्या वाढत्या वापराच्या पार्श्वभूमीवर मालवाहतुकीचे नियोजन अधिक अचूक करण्यासाठी अशा तंत्रज्ञानाचा उपयोग होऊ शकतो.

2030 साठी विद्यापीठांना तयार करण्याचा प्रयत्न

फ्युचरिस्टिक टेक्नॉलॉजी ग्रुपचे प्रमुख आणि शिवाजी विद्यापीठाचे कुलगुरू डॉ. राजनीश कामत यांनी समूहाच्या शिफारशींबाबत माहिती दिली. त्यांच्या मते, या शिफारशी महाराष्ट्रातील विद्यापीठांना 2030 पर्यंत अपेक्षित असलेल्या नव्या तंत्रज्ञानासाठी तयार करण्यास मदत करतील.

नवीन तंत्रज्ञानाचा स्वीकार करण्याबरोबरच त्याचा जबाबदारीने वापर कसा करावा, याबाबतही मार्गदर्शन करण्यावर भर देण्यात येत असल्याचे त्यांनी सांगितले.

बैठकीत COEP टेक्नॉलॉजिकल युनिव्हर्सिटीचे कुलगुरू डॉ. सुनील भिरूड यांनी ‘AI इन हेल्थकेअर’ या विषयावर सादरीकरण केले. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर तंत्रशास्त्र विद्यापीठाचे प्रा. अरविंद किवळेकर यांनी ‘AI इन लॉजिस्टिक्स’ या विषयावर माहिती सादर केली. Lok Bhavan Maharashtra

‘Joy of Python’ पुस्तकाचे प्रकाशन

या बैठकीदरम्यान राज्यपाल जिष्णु देव वर्मा यांच्या हस्ते ‘Joy of Python: Foundations of Data Science’ या पुस्तकाचे प्रकाशन करण्यात आले.

हे पुस्तक झेवियर इन्स्टिट्यूट ऑफ इंजिनीअरिंगचे प्रा. जॉन रोज यांनी टोकियोतील सोफिया युनिव्हर्सिटीच्या संशोधकांच्या सहकार्याने तयार केले आहे. या पुस्तकाचे सहलेखक जॉन मुकुलू आणि टॅड गॉन्साल्व्हस यावेळी उपस्थित होते.

डेटा सायन्सच्या मूलभूत संकल्पना समजून घेण्यासाठी आणि Pythonसारख्या प्रोग्रामिंग भाषेच्या मदतीने डेटा हाताळण्याच्या प्रक्रियेशी विद्यार्थ्यांना परिचित करण्यासाठी अशा शैक्षणिक साहित्याची भूमिका महत्त्वाची ठरू शकते.

बैठकीला कोण उपस्थित होते?

फ्युचरिस्टिक टेक्नॉलॉजी फोरमच्या बैठकीला शिवाजी विद्यापीठाचे कुलगुरू आणि फ्युचरिस्टिक टेक्नॉलॉजी ग्रुपचे प्रमुख डॉ. राजनीश कामत, COEP टेक्नॉलॉजिकल युनिव्हर्सिटीचे कुलगुरू डॉ. सुनील भिरूड, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर तंत्रशास्त्र विद्यापीठाचे प्रा. अरविंद किवळेकर आणि इतर अध्यापक उपस्थित होते.

निष्कर्ष

AI आणि डेटा सायन्स यांचा वापर केवळ आधुनिक तंत्रज्ञानाचा विस्तार म्हणून न पाहता त्याचा उपयोग सामान्य नागरिकांच्या जीवनात सुधारणा घडवण्यासाठी करण्यावर या बैठकीत भर देण्यात आला. शिक्षण अधिक प्रभावी करणे, आरोग्य सेवांचा विस्तार करणे आणि लॉजिस्टिक्ससारख्या क्षेत्रात अचूकता वाढवणे यासाठी AIच्या संभाव्य वापरावर चर्चा झाली.

महाराष्ट्रातील विद्यापीठांनी परस्पर सहकार्य आणि ज्ञानाची देवाणघेवाण वाढवून 2030च्या तंत्रज्ञानाच्या गरजांसाठी तयारी करावी, हा बैठकीतील प्रमुख मुद्दा होता. राज्यपालांनी तंत्रज्ञानाचा लाभ समाजातील शेवटच्या व्यक्तीपर्यंत पोहोचण्यावर भर दिला.