ग्रामीण भागातील स्वच्छता व्यवस्था अधिक प्रभावी, पारदर्शक आणि जबाबदार करण्यासाठी केंद्र सरकारने स्वच्छ सेवा आकलन (Swachh Seva Aankalan) ही नवी डिजिटल स्वयं-मूल्यांकन प्रणाली सुरू केली आहे. केंद्रीय जलशक्ती मंत्री सी. आर. पाटील यांनी 15 सप्टेंबर 2026 रोजी राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांच्या प्रतिनिधींसोबत झालेल्या आभासी बैठकीत या उपक्रमाचा शुभारंभ केला.
स्वच्छ भारत मिशन (ग्रामीण) 2.0 अंतर्गत विकसित करण्यात आलेली ही प्रणाली ग्रामपंचायत पातळीवर दरवर्षी ग्रामीण स्वच्छता सेवांचे मूल्यांकन करण्यासाठी वापरली जाणार आहे. ग्रामपंचायत, ग्रामसभा, ग्राम पाणी व स्वच्छता समिती (VWSC), जिल्हा आणि राज्य पातळीवरील अधिकारी या प्रक्रियेत सहभागी होणार आहेत.
या माध्यमातून गावातील स्वच्छता व्यवस्था केवळ कागदोपत्री नोंदवण्याऐवजी प्रत्यक्ष परिस्थितीचे मूल्यांकन करण्यावर भर दिला जाणार आहे. त्यातून आढळणाऱ्या त्रुटींवर सुधारणा करण्यासाठी स्थानिक पातळीवर कृती आराखडा तयार करता येणार आहे.
स्वच्छ सेवा आकलन म्हणजे काय?
स्वच्छ सेवा आकलन ही ग्रामपंचायत पातळीवरील वार्षिक डिजिटल स्वयं-मूल्यांकन प्रक्रिया आहे. ग्रामीण भागातील स्वच्छता सेवा किती प्रभावीपणे सुरू आहेत, त्यांची देखभाल कशी केली जात आहे आणि गावातील स्वच्छतेची स्थिती काय आहे, हे तपासण्यासाठी ही व्यवस्था तयार करण्यात आली आहे.
स्वच्छ भारत मिशन (ग्रामीण) 2.0 अंतर्गत ODF Plus (Model) म्हणून घोषित झालेल्या ग्रामपंचायती या आकलन प्रक्रियेत सहभागी होतील. संबंधित ग्रामपंचायत, ग्राम पाणी व स्वच्छता समिती आणि स्थानिक नागरिक मिळून विविध बाबींचे मूल्यांकन करतील.
या प्रक्रियेत गावातील उघड्यावर शौचमुक्त स्थिती टिकून आहे का, गावातील दृश्य स्वच्छता कशी आहे आणि घन व द्रव कचरा व्यवस्थापनाची स्थिती काय आहे, याचा आढावा घेतला जाणार आहे.
ग्रामपंचायत पातळीवर डिजिटल मूल्यांकन
स्वच्छ सेवा आकलनाचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे ग्रामपंचायतीला स्वतःच्या स्वच्छता सेवांचे मूल्यांकन करण्याची संधी मिळणार आहे.
गावातील उपलब्ध स्वच्छता सुविधा, कचरा व्यवस्थापनाची साधने आणि इतर संबंधित मालमत्तांची कार्यक्षमता तपासली जाईल. या प्रक्रियेमुळे स्थानिक प्रशासनाला आपल्या कामगिरीचे नियमितपणे पुनरावलोकन करता येईल.
डिजिटल पद्धतीमुळे माहिती संकलित करणे आणि ती पुढील प्रशासकीय स्तरापर्यंत पोहोचवणे अधिक सोपे होण्याची अपेक्षा आहे.
गावातील स्वच्छतेच्या कोणत्या बाबी तपासल्या जाणार?
स्वच्छ सेवा आकलनाच्या माध्यमातून ग्रामीण स्वच्छतेशी संबंधित अनेक महत्त्वाच्या बाबींचे मूल्यांकन केले जाणार आहे.
यामध्ये ODF स्थितीची शाश्वतता, गावातील दृश्य स्वच्छता आणि घन व द्रव कचरा व्यवस्थापन यांचा समावेश आहे. म्हणजेच गाव केवळ उघड्यावर शौचमुक्त घोषित झाले आहे का, एवढेच न पाहता ती स्थिती प्रत्यक्षात कायम आहे का, याकडेही लक्ष दिले जाणार आहे.
गावातील रस्ते, सार्वजनिक परिसर आणि इतर ठिकाणची स्वच्छता तसेच कचरा व्यवस्थापनाची व्यवस्था यांचाही आढावा या प्रक्रियेत घेतला जाणार आहे.
घन आणि द्रव कचरा व्यवस्थापनावर भर
घन व द्रव कचरा व्यवस्थापन म्हणजे गावात निर्माण होणाऱ्या कचऱ्याची योग्य पद्धतीने हाताळणी करणे. घरगुती आणि सार्वजनिक ठिकाणचा घन कचरा तसेच सांडपाणी आणि इतर द्रव कचऱ्याचे व्यवस्थापन यामध्ये येते.
स्वच्छ सेवा आकलनात या व्यवस्थेची प्रत्यक्ष स्थिती तपासली जाणार आहे. गावात उभारण्यात आलेल्या कचरा व्यवस्थापनाच्या सुविधा प्रत्यक्षात कार्यरत आहेत का आणि त्यांची योग्य देखभाल होते का, याचेही मूल्यांकन होईल.
यामुळे उपलब्ध सुविधा निर्माण केल्यानंतर त्यांचा नियमित वापर आणि देखभाल होत आहे की नाही, हे समजण्यास मदत होऊ शकते.
ग्रामसभेची भूमिका अधिक महत्त्वाची
या नव्या व्यवस्थेत ग्रामसभेला महत्त्वाची भूमिका देण्यात आली आहे. ग्रामपंचायत आणि स्थानिक समुदायाकडून केलेल्या स्वयं-मूल्यांकनाच्या निष्कर्षांवर ग्रामसभेत चर्चा केली जाणार आहे.
ग्रामसभा या निष्कर्षांचे परीक्षण करून त्याला मान्यता देईल. त्यामुळे गावाच्या स्वच्छतेबाबत तयार होणाऱ्या मूल्यांकनात स्थानिक नागरिकांचा सहभाग वाढणार आहे.
गावातील नागरिकांना आपल्या परिसरातील स्वच्छता व्यवस्था आणि उपलब्ध सुविधांबाबत प्रत्यक्ष अनुभव असतो. त्यामुळे ग्रामसभा पातळीवरील चर्चा ही मूल्यांकन प्रक्रियेत स्थानिक वास्तव समोर आणण्यासाठी महत्त्वाची ठरू शकते.
पारदर्शकता आणि जबाबदारी वाढवण्याचा प्रयत्न
स्वच्छ सेवा आकलनाचा आणखी एक उद्देश म्हणजे ग्रामीण स्वच्छता व्यवस्थेत पारदर्शकता आणि उत्तरदायित्व वाढवणे.
ग्रामपंचायतीने केलेल्या मूल्यांकनावर ग्रामसभेत चर्चा झाल्यामुळे स्थानिक पातळीवर प्रश्न उपस्थित करण्याची आणि सुधारणा सुचवण्याची संधी उपलब्ध होईल.
यानंतर मूल्यांकनाचे निष्कर्ष जिल्हा आणि राज्य पातळीवरील संबंधित अधिकाऱ्यांना उपलब्ध होतील. त्यामुळे स्थानिक पातळीवरील अडचणी प्रशासकीय पातळीवरही ओळखता येतील.
जिल्हा आणि राज्य अधिकाऱ्यांची भूमिका काय?
स्वच्छ सेवा आकलनातून मिळालेली माहिती जिल्हा आणि राज्य/केंद्रशासित प्रदेश पातळीवरील अधिकाऱ्यांना उपलब्ध होणार आहे.
या माहितीचा आढावा जिल्हा जल व स्वच्छता मिशन (DWSM) आणि राज्य जल व स्वच्छता मिशन (SWSM) यांच्या बैठकीत घेतला जाऊ शकतो.
यातून कोणत्या ग्रामपंचायतींमध्ये स्वच्छता सेवा अपेक्षेप्रमाणे सुरू नाहीत, कुठे सुविधांची देखभाल कमी आहे किंवा कोणत्या क्षेत्रात सुधारणा आवश्यक आहे, हे ओळखण्यास मदत होईल.
सुधारणा आराखडा तयार करण्यास मदत
मूल्यांकनातून समोर आलेल्या त्रुटींवर आधारित संबंधित अधिकारी सुधारणा आराखडा तयार करू शकतील.
उदाहरणार्थ, एखाद्या गावातील कचरा व्यवस्थापनाची सुविधा उपलब्ध असली तरी ती नियमितपणे कार्यरत नसेल, तर त्या समस्येवर लक्ष केंद्रित करता येईल. त्याचप्रमाणे स्वच्छता सुविधांच्या देखभालीत अडचणी असल्यास त्यासाठी आवश्यक उपाययोजना करता येतील.
यामुळे स्वच्छता अभियानाचा भर केवळ सुविधा निर्माण करण्यापेक्षा त्या सुविधा दीर्घकाळ कार्यरत ठेवण्यावरही राहण्याची शक्यता आहे.
73व्या घटनादुरुस्तीच्या भावनेला चालना
स्वच्छ सेवा आकलनाची रचना स्थानिक स्वराज्य संस्थांना अधिक सक्षम करण्याच्या उद्देशाशी जोडलेली आहे. 73व्या घटनादुरुस्तीच्या भावनेनुसार ग्रामपंचायत आणि ग्रामसभेला स्थानिक विकास प्रक्रियेत महत्त्वाची भूमिका आहे.
या उपक्रमामुळे ग्रामपंचायतींना आपल्या स्वच्छता कामगिरीचा नियमित आढावा घेता येणार आहे. त्याचबरोबर ग्रामसभा स्थानिक पातळीवर प्रगती आणि उणिवांवर चर्चा करू शकणार आहे.
यातून गावाच्या स्वच्छतेसाठी स्थानिक पातळीवर अधिक केंद्रित प्रयत्न करण्याला चालना मिळू शकते.
स्वच्छ भारत मिशन ग्रामीण 2.0 मध्ये नवा टप्पा
स्वच्छ भारत मिशन (ग्रामीण) 2.0 अंतर्गत ग्रामीण स्वच्छतेच्या व्यवस्थेला अधिक टिकाऊ बनवण्यावर भर दिला जात आहे. स्वच्छ सेवा आकलन हा त्याच दिशेने पुढे जाणारा डिजिटल उपक्रम आहे.
ODF Plus (Model) ग्रामपंचायतींमध्ये स्वच्छतेची स्थिती कायम ठेवणे, कचरा व्यवस्थापन प्रभावी करणे आणि उपलब्ध सुविधांची कार्यक्षमता तपासणे या प्रक्रियेत महत्त्वाचे ठरणार आहे.
डिजिटल मूल्यांकन, ग्रामसभा पडताळणी आणि जिल्हा-राज्य पातळीवरील पुनरावलोकन यामुळे ग्रामीण स्वच्छता व्यवस्थेची माहिती विविध स्तरांवर उपलब्ध होण्यास मदत होईल.
गावकऱ्यांचा सहभाग का महत्त्वाचा?
ग्रामीण स्वच्छता ही केवळ ग्रामपंचायतीची जबाबदारी नसून स्थानिक समुदायाच्या सहभागावरही तिचे यश अवलंबून असते.
स्वच्छ सेवा आकलनात ग्रामपंचायत, ग्रामसभा, VWSC आणि स्थानिक समुदाय यांचा सहभाग निश्चित करण्यात आला आहे. त्यामुळे स्वच्छतेच्या प्रश्नांकडे स्थानिक नागरिकांच्या सहभागातून पाहण्याची संधी मिळते.
गावातील नागरिकांनी स्वच्छता सुविधा योग्य पद्धतीने वापरणे, कचरा व्यवस्थापनात सहकार्य करणे आणि स्थानिक समस्यांकडे प्रशासनाचे लक्ष वेधणे, यामुळे या उपक्रमाच्या उद्दिष्टांना मदत होऊ शकते.
निष्कर्ष
स्वच्छ सेवा आकलन ही ग्रामीण भागातील स्वच्छता सेवांचे वार्षिक डिजिटल स्वयं-मूल्यांकन करणारी नवी व्यवस्था आहे. ग्रामपंचायत पातळीपासून ग्रामसभा, जिल्हा आणि राज्य प्रशासनापर्यंत विविध स्तरांना या प्रक्रियेत जोडण्यात आले आहे.
ODF स्थितीची शाश्वतता, दृश्य स्वच्छता, घन व द्रव कचरा व्यवस्थापन तसेच स्वच्छता सुविधांची कार्यक्षमता आणि देखभाल यांचे मूल्यांकन या माध्यमातून केले जाणार आहे.
ग्रामसभेच्या पडताळणीमुळे स्थानिक सहभाग, तर जिल्हा आणि राज्य पातळीवरील पुनरावलोकनामुळे सुधारणा आराखड्याला दिशा मिळू शकते. त्यामुळे ग्रामीण स्वच्छता व्यवस्थेचे नियमित मूल्यांकन आणि सुधारणा करण्याच्या प्रक्रियेत हा उपक्रम महत्त्वाचा डिजिटल टप्पा ठरतो.