भारतातील खासगी अंतराळ क्षेत्रामुळे तरुणांना रोजगाराच्या नव्या संधी: डॉ. जितेंद्र सिंह.

 भारतातील खासगी अंतराळ क्षेत्राच्या विस्तारामुळे तरुण अभियंते, वैज्ञानिक आणि तंत्रज्ञान क्षेत्रातील व्यावसायिकांसाठी देशातच रोजगाराच्या नव्या संधी निर्माण होत आहेत. यामुळे परदेशात नोकरी शोधण्याची गरज कमी होण्यास मदत झाली असून, भारताच्या अंतराळ उद्योगाला नवी दिशा मिळत आहे, असे केंद्रीय विज्ञान आणि तंत्रज्ञान राज्यमंत्री डॉ. जितेंद्र सिंह यांनी सांगितले.

वाराणसी येथे आयोजित ‘नमो बुक फेस्ट’मध्ये विद्यार्थ्यांशी संवाद साधताना त्यांनी भारताच्या विज्ञान, तंत्रज्ञान आणि संशोधन क्षेत्रातील बदलांवर प्रकाश टाकला. यापूर्वी अंतराळ क्षेत्रातील बहुतांश काम सरकारी संस्थांपुरते मर्यादित होते. मात्र, खासगी कंपन्या आणि स्टार्टअप्सना संधी मिळू लागल्याने तरुणांना देशातच संशोधन आणि नवकल्पनांवर काम करण्याची संधी उपलब्ध होत आहे.

डॉ. सिंह यांनी सरकार, उद्योग, स्टार्टअप्स आणि शैक्षणिक संस्थांनी एकत्रित काम करण्याची गरजही अधोरेखित केली. त्यांच्या मते, भारताला जागतिक स्तरावर विज्ञान आणि तंत्रज्ञान क्षेत्रात अधिक सक्षम बनवण्यासाठी परस्पर सहकार्य महत्त्वाचे ठरणार आहे.

भारतातील खासगी अंतराळ क्षेत्रामुळे रोजगाराच्या संधी वाढल्या

भारताच्या अंतराळ क्षेत्रात खासगी कंपन्यांच्या सहभागामुळे रोजगार आणि व्यवसायाच्या नव्या शक्यता निर्माण झाल्या आहेत. पूर्वी या क्षेत्रात काम करण्यासाठी तरुणांना मर्यादित पर्याय उपलब्ध होते. अनेकांना उच्च शिक्षण किंवा नोकरीसाठी परदेशाचा मार्ग निवडावा लागत होता.

मात्र, खासगी कंपन्यांना अंतराळ क्षेत्रात काम करण्याची संधी मिळाल्यानंतर परिस्थितीत बदल होत असल्याचे डॉ. जितेंद्र सिंह यांनी सांगितले. आता भारतीय अभियंते आणि वैज्ञानिक देशात राहून अंतराळ तंत्रज्ञानाच्या विकासात योगदान देऊ शकतात.

स्कायरूटसारख्या स्टार्टअप्सची महत्त्वाची भूमिका

स्कायरूटसारख्या खासगी अंतराळ स्टार्टअप्समुळे भारताच्या अंतराळ उद्योगात नव्या संधी निर्माण होत आहेत. रॉकेट तंत्रज्ञान, अंतराळ संशोधन आणि संबंधित अभियांत्रिकी क्षेत्रांमध्ये काम करण्यासाठी कुशल तरुणांची आवश्यकता वाढत आहे.

या बदलामुळे केवळ रोजगारच निर्माण होत नाही, तर भारतीय कंपन्यांना नवीन तंत्रज्ञान विकसित करण्याची आणि जागतिक बाजारपेठेत स्पर्धा करण्याची संधीही मिळत आहे.

खासगी क्षेत्राचा सहभाग वाढल्यामुळे सरकारी संस्था, उद्योग आणि संशोधन क्षेत्र यांच्यातील सहकार्य अधिक महत्त्वाचे झाले आहे. या सहकार्यामुळे नवकल्पनांना चालना मिळण्याची आणि देशातील वैज्ञानिक कौशल्याचा अधिक प्रभावी वापर होण्याची अपेक्षा आहे.

भारताची अंतराळ अर्थव्यवस्था 45 अब्ज डॉलरपर्यंत पोहोचण्याची शक्यता

डॉ. जितेंद्र सिंह यांच्या मते, भारताची अंतराळ अर्थव्यवस्था सध्या सुमारे 9 अब्ज डॉलरची आहे. सध्याची वाढ कायम राहिल्यास पुढील आठ ते दहा वर्षांत ती 45 ते 46 अब्ज डॉलरपर्यंत पोहोचू शकते.

अंतराळ क्षेत्र खुले करण्याचा निर्णय, खासगी उद्योगांचा सहभाग आणि नवीन तंत्रज्ञानातील गुंतवणूक हे या विस्तारामागील महत्त्वाचे घटक आहेत. या क्षेत्रात उत्पादन, संशोधन, उपग्रह सेवा आणि प्रक्षेपणाशी संबंधित विविध व्यवसायांना संधी मिळू शकते.

भारताची अंतराळ व्यवस्था आता केवळ सरकारी मोहिमांपुरती मर्यादित राहिलेली नाही. खासगी कंपन्या, स्टार्टअप्स, विद्यापीठे आणि संशोधन संस्था यांचा सहभाग वाढत असल्याने संपूर्ण क्षेत्राचा विस्तार होत आहे.

मात्र, ही आर्थिक वाढ प्रत्यक्षात आणण्यासाठी सातत्यपूर्ण संशोधन, कुशल मनुष्यबळ, गुंतवणूक आणि जागतिक बाजारपेठेत स्पर्धा करण्याची क्षमता आवश्यक असेल.

अंतराळ तंत्रज्ञानाचा सामान्य नागरिकांच्या जीवनात उपयोग

अंतराळ तंत्रज्ञान म्हटले की अनेकांच्या डोळ्यांसमोर रॉकेट, उपग्रह आणि चंद्रमोहिमांची चित्रे उभी राहतात. मात्र, या तंत्रज्ञानाचा उपयोग आता दैनंदिन जीवनाशी संबंधित अनेक कामांसाठी होत आहे, असे डॉ. सिंह यांनी स्पष्ट केले.

उपग्रहांकडून मिळणाऱ्या माहितीचा वापर पायाभूत सुविधांचे नियोजन, विविध प्रकल्पांवर देखरेख आणि नैसर्गिक आपत्तींच्या व्यवस्थापनासाठी केला जातो. त्यामुळे अंतराळ संशोधनाचा फायदा केवळ वैज्ञानिक समुदायालाच नव्हे, तर सामान्य नागरिकांनाही होतो.

पूर आणि नैसर्गिक आपत्तींच्या पूर्वतयारीसाठी मदत

उपग्रहांद्वारे मिळणारी माहिती पूरस्थितीचा अंदाज घेणे, आपत्तीग्रस्त भागांवर लक्ष ठेवणे आणि बचावकार्याचे नियोजन करणे यासाठी उपयुक्त ठरते.

डॉ. सिंह यांनी सांगितले की, भारताच्या उपग्रहांकडून मिळणारी माहिती नेपाळ, बांगलादेश, म्यानमार आणि श्रीलंका यांसारख्या शेजारी देशांनाही आपत्ती व्यवस्थापनासाठी मदत करू शकते.

यातून भारताच्या अंतराळ क्षमतेचा प्रादेशिक सहकार्य आणि मानवी सुरक्षेसाठीही उपयोग होत असल्याचे दिसून येते.

चांद्रयान-3 ते डीप ओशन मिशन; संशोधनाला चालना

भारताने गेल्या काही वर्षांत विज्ञान आणि तंत्रज्ञान क्षेत्रात महत्त्वपूर्ण प्रगती केली असल्याचे डॉ. जितेंद्र सिंह यांनी सांगितले. चांद्रयान-3 मोहिमेचा उल्लेख करताना त्यांनी भारताच्या मर्यादित खर्चात अत्याधुनिक अंतराळ मोहिमा राबवण्याच्या क्षमतेवर भर दिला.

त्यांच्या मते, भारत आता केवळ इतर देशांच्या तंत्रज्ञानाचे अनुसरण करणारा देश राहिलेला नाही. अनेक क्षेत्रांत भारत जागतिक समुदायासोबत प्रगती करत असून, काही क्षेत्रांत आघाडी घेण्याच्या दिशेने वाटचाल करत आहे.

डीप ओशन, क्वांटम तंत्रज्ञान आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता

डॉ. सिंह यांनी डीप ओशन मिशन, क्वांटम मिशन, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), सायबर सुरक्षा आणि अनुसंधान नॅशनल रिसर्च फाउंडेशन यांसारख्या उपक्रमांचा उल्लेख केला.

डीप ओशन मिशनच्या माध्यमातून समुद्रातील अद्याप पुरेशा प्रमाणात न अभ्यासलेल्या संसाधनांचा आणि वैज्ञानिक शक्यतांचा शोध घेण्यावर भर दिला जात आहे. क्वांटम तंत्रज्ञान आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता यांसारखी क्षेत्रे भविष्यात उद्योग, संशोधन आणि सुरक्षेसाठी महत्त्वाची ठरू शकतात.

जैवतंत्रज्ञान क्षेत्रातील प्रगतीबाबत बोलताना त्यांनी भारताच्या DNA लस विकासातील कामगिरीचा आणि जीनोम इंडिया उपक्रमाचा उल्लेख केला. या संशोधनामुळे देशातील वैज्ञानिक क्षमता वाढवण्यास आणि भविष्यात वैद्यकीय संशोधनाला मदत होण्यास हातभार लागू शकतो.

अणुऊर्जा आणि संशोधनासाठी वाढता भर

भारताच्या वैज्ञानिक विकासात अणुऊर्जा क्षेत्राचाही महत्त्वाचा वाटा असेल, असे डॉ. सिंह यांनी सांगितले. या क्षेत्रात खासगी सहभाग वाढवण्याच्या प्रयत्नांचा उल्लेख करत त्यांनी 2047 पर्यंत 100 गिगावॅट अणुऊर्जा क्षमता गाठण्याच्या भारताच्या उद्दिष्टाकडे लक्ष वेधले.

कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि डेटा सेंटरसारख्या तंत्रज्ञानासाठी मोठ्या प्रमाणावर ऊर्जेची गरज भासते. त्यामुळे भविष्यातील ऊर्जा गरजा पूर्ण करण्यासाठी अणुऊर्जा महत्त्वाची ठरू शकते.

संशोधन आणि विकासावरील खर्चातही वाढ झाल्याचे त्यांनी नमूद केले. त्यांच्या म्हणण्यानुसार, 2013-14 मध्ये संशोधन आणि विकासावरील एकूण खर्च सुमारे 46,000 ते 47,000 कोटी रुपये होता. आता तो अंदाजे दोन ते अडीच लाख कोटी रुपयांपर्यंत पोहोचला आहे.

विद्यार्थ्यांना AI वापरण्याचे आवाहन

विद्यार्थ्यांशी प्रश्नोत्तरांच्या सत्रात संवाद साधताना डॉ. जितेंद्र सिंह यांनी कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा स्वीकार करण्याचे आवाहन केले. मात्र, तंत्रज्ञानाचा वापर करताना स्वतंत्र विचार करण्याची क्षमता, जिज्ञासा आणि स्वतः शिकण्याची वृत्ती कायम ठेवणे आवश्यक असल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले.

AI हे मानवी क्षमतांना मदत करणारे साधन असावे, त्यांची जागा घेणारे माध्यम नव्हे, असा त्यांचा संदेश होता. भविष्यातील रोजगार आणि संशोधनाच्या संधींचा लाभ घेण्यासाठी विद्यार्थ्यांनी नवीन तंत्रज्ञान शिकण्यासोबतच समस्यांचे निराकरण करण्याची क्षमता विकसित करणे आवश्यक आहे.

वाराणसीतील नमो बुक फेस्टमध्ये झालेल्या या संवादात बनारस हिंदू विद्यापीठाचे कुलगुरू प्रा. चतुर्वेदी आणि विविध विज्ञान शाखांतील तज्ज्ञही सहभागी झाले होते. या चर्चेत विज्ञान, शिक्षण, संशोधन आणि उद्योग यांच्यातील सहकार्याचे महत्त्व अधोरेखित करण्यात आले.

निष्कर्ष

भारतातील खासगी अंतराळ क्षेत्राचा विस्तार तरुण अभियंते आणि वैज्ञानिकांसाठी देशातच करिअर घडवण्याच्या नव्या संधी निर्माण करत आहे. खासगी स्टार्टअप्सचा सहभाग, संशोधनातील वाढती गुंतवणूक आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाचा व्यापक वापर यामुळे भारताच्या वैज्ञानिक अर्थव्यवस्थेला चालना मिळण्याची शक्यता आहे.

डॉ. जितेंद्र सिंह यांच्या मते, भारताची पुढील वाटचाल सरकार, उद्योग, शैक्षणिक संस्था आणि तरुण प्रतिभा यांच्या एकत्रित प्रयत्नांवर अवलंबून असेल. विज्ञानातील प्रगतीचा उपयोग रोजगारनिर्मिती, नवकल्पना आणि सामान्य नागरिकांच्या जीवनातील समस्या सोडवण्यासाठी करणे हे विकसित भारताच्या उद्दिष्टासाठी महत्त्वाचे ठरणार आहे.