भारतीय रेल्वेने सप्टेंबर २०२६ मध्ये मालवाहतुकीच्या क्षेत्रात उल्लेखनीय कामगिरी नोंदवली आहे. सप्टेंबर २०२५ च्या तुलनेत यंदा मालवाहतुकीत ६.१४ टक्क्यांची वाढ झाली असून, अन्नधान्य वाहतुकीत सर्वाधिक २५ टक्क्यांची वाढ नोंदवण्यात आली आहे. याशिवाय कोळसा, क्लिंकर, कंटेनर आणि पोलादाच्या वाहतुकीतही वाढ झाली आहे. आर्थिक वर्ष २०२६-२७ च्या पहिल्या सहा महिन्यांत भारतीय रेल्वेने एकूण ८३३.७ दशलक्ष टन मालाची वाहतूक केली आहे.
केंद्र सरकारच्या पत्र सूचना कार्यालयाने (PIB) १३ ऑक्टोबर २०२६ रोजी प्रसिद्ध केलेल्या माहितीनुसार, रेल्वेच्या मालवाहतूक महसुलातही वाढ झाली आहे. वीज प्रकल्पांसाठी कोळशाचा पुरवठा वाढवण्यावर रेल्वेने विशेष भर दिला आहे.
भारतीय रेल्वे मालवाहतूक वाढ: सप्टेंबरमध्ये ६.१४ टक्क्यांची वाढ
सप्टेंबर २०२६ मध्ये भारतीय रेल्वेने एकूण १३५.३५ दशलक्ष टन मालाची वाहतूक केली. सप्टेंबर २०२५ मध्ये हे प्रमाण १२७.५२ दशलक्ष टन होते. त्यामुळे वर्षभराच्या तुलनेत मालवाहतुकीत ७.८३ दशलक्ष टनांची वाढ झाली आहे.
रेल्वेच्या मालवाहतूक सेवांचा वापर कृषी क्षेत्र, उद्योग, ऊर्जा आणि बांधकाम क्षेत्रात मोठ्या प्रमाणावर केला जातो. अन्नधान्य, कोळसा, खनिजे, पोलाद आणि इतर औद्योगिक वस्तूंची देशभरात वाहतूक करण्यासाठी रेल्वे महत्त्वाची भूमिका बजावते.
मालवाहतुकीतील वाढ ही विविध क्षेत्रांमध्ये रेल्वे वाहतुकीची मागणी कायम असल्याचे दर्शवते. रस्ते वाहतुकीच्या तुलनेत मोठ्या प्रमाणातील माल लांब अंतरावर नेण्यासाठी रेल्वेचा वापर महत्त्वाचा ठरतो.
अन्नधान्य वाहतुकीत २५ टक्के वाढ
सप्टेंबर महिन्यात अन्नधान्याच्या रेल्वे वाहतुकीत २५ टक्क्यांची वाढ झाली. या महिन्यात नोंदवलेल्या प्रमुख मालवाहतूक श्रेणींमध्ये ही सर्वाधिक वाढ आहे.
अन्नधान्याची वाहतूक देशातील विविध भागांमध्ये कृषी उत्पादनांचा पुरवठा करण्यासाठी महत्त्वाची असते. रेल्वेच्या माध्यमातून मोठ्या प्रमाणात धान्याची वाहतूक करता येत असल्याने लांब पल्ल्याच्या पुरवठा व्यवस्थेला मदत होते.
क्लिंकर आणि कंटेनर वाहतुकीतही वाढ
अन्नधान्यानंतर क्लिंकर आणि देशांतर्गत कंटेनर वाहतुकीतही चांगली वाढ नोंदवण्यात आली.
सप्टेंबर २०२६ मधील प्रमुख मालवाहतूक श्रेणींची कामगिरी पुढीलप्रमाणे आहे:
अन्नधान्य: २५ टक्के वाढ
क्लिंकर: २० टक्के वाढ
देशांतर्गत कंटेनर: १० टक्के वाढ
कोळसा: ९ टक्के वाढ
इतर माल: ८.२ टक्के वाढ
खनिज तेल: ६ टक्के वाढ
तयार पोलाद: ५.५ टक्के वाढ
लोहखनिज: ५.२ टक्के वाढ
क्लिंकर हा सिमेंट निर्मितीमध्ये वापरला जाणारा महत्त्वाचा कच्चा घटक आहे. त्याच्या वाहतुकीतील वाढ बांधकाम आणि सिमेंट उद्योगाशी संबंधित मालवाहतुकीच्या हालचालींचे महत्त्व अधोरेखित करते. मात्र, या आकडेवारीवरून संबंधित उद्योगांच्या एकूण उत्पादनात किती वाढ झाली, हे स्वतंत्रपणे निश्चित करता येत नाही.
वीज प्रकल्पांसाठी कोळशाचा पुरवठा वाढवला
भारतीय रेल्वेने सप्टेंबर २०२६ मध्ये वीज प्रकल्पांना देशांतर्गत कोळशाचा पुरवठा वाढवला. वीज निर्मितीसाठी आवश्यक असलेल्या कोळशाची वेळेवर वाहतूक करणे ऊर्जा क्षेत्रासाठी महत्त्वाचे आहे.
PIB च्या आकडेवारीनुसार, सप्टेंबर २०२६ मध्ये वीज प्रकल्पांसाठी दररोज सरासरी ४४३ कोळसा मालगाड्यांचा पुरवठा करण्यात आला. सप्टेंबर २०२५ मध्ये ही संख्या दररोज ३९७ मालगाड्या होती.
दररोजच्या कोळसा मालगाड्यांमध्ये ११.६ टक्के वाढ
एका वर्षात दररोजच्या सरासरी कोळसा मालगाड्यांची संख्या ४६ ने वाढली आहे. त्यामुळे मागील वर्षाच्या तुलनेत कोळसा वाहतुकीसाठी रेल्वेच्या उपलब्धतेत वाढ झाल्याचे दिसून येते.
वीज प्रकल्पांना नियमित कोळसा पुरवठा मिळाल्यास इंधनाची वाहतूक आणि साठा व्यवस्थापन सुलभ होऊ शकते. तथापि, या आकडेवारीवरून वीज उत्पादनात किंवा वीजपुरवठ्यात झालेली प्रत्यक्ष वाढ निश्चित करता येत नाही.
सप्टेंबरमध्ये रेल्वेच्या मालवाहतूक महसुलात १,२६६ कोटींची वाढ
मालवाहतुकीच्या प्रमाणाबरोबरच भारतीय रेल्वेच्या महसुलातही वाढ झाली आहे. सप्टेंबर २०२६ मध्ये मालवाहतुकीतून मिळणारा महसूल सप्टेंबर २०२५ च्या तुलनेत १,२६६ कोटी रुपयांनी वाढला.
या कालावधीत मालवाहतूक महसुलात ९.३ टक्क्यांची वाढ नोंदवण्यात आली. मालवाहतुकीचे प्रमाण आणि महसूल या दोन्ही बाबींमध्ये झालेली वाढ रेल्वेच्या आर्थिक कामगिरीसाठी महत्त्वाची आहे.
रेल्वेच्या महसुलावर वाहतूक केलेल्या मालाचे प्रमाण, मालाचे प्रकार आणि लागू असलेले वाहतूक दर यांसारख्या घटकांचा परिणाम होतो. त्यामुळे महसुलातील वाढ ही केवळ मालाच्या वजनातील वाढीमुळे झाली, असे गृहीत धरता येत नाही.
एप्रिल ते सप्टेंबरदरम्यान ८३३.७ दशलक्ष टन मालाची वाहतूक
आर्थिक वर्ष २०२६-२७ च्या पहिल्या सहा महिन्यांत, म्हणजे एप्रिल ते सप्टेंबर २०२६ या कालावधीत भारतीय रेल्वेने एकूण ८३३.७ दशलक्ष टन मालाची वाहतूक केली.
मागील वर्षातील याच कालावधीच्या तुलनेत ही ४.१ टक्क्यांची वाढ आहे. यावरून सप्टेंबरमधील वाढ ही सहा महिन्यांच्या एकूण मालवाहतूक कामगिरीतील सकारात्मक चित्राचा भाग असल्याचे दिसते.
या सहा महिन्यांच्या कालावधीत मालवाहतूक महसुलातही ३.७ टक्क्यांची वाढ झाली. मात्र, या कालावधीतील एकूण महसुलाची रक्कम PIB च्या प्रसिद्धीपत्रकात नमूद केलेली नाही.
भारतीय अर्थव्यवस्थेसाठी रेल्वे मालवाहतुकीचे महत्त्व
भारतीय रेल्वे ही देशातील मोठ्या प्रमाणावरील मालवाहतुकीची प्रमुख साधनव्यवस्था आहे. शेतीमालापासून औद्योगिक कच्च्या मालापर्यंत अनेक वस्तूंची वाहतूक रेल्वेमार्फत केली जाते.
अन्नधान्याची वाहतूक अन्नपुरवठा साखळीसाठी, कोळशाची वाहतूक ऊर्जा क्षेत्रासाठी, तर पोलाद आणि क्लिंकरची वाहतूक औद्योगिक व बांधकाम क्षेत्रासाठी महत्त्वाची आहे. त्यामुळे या वस्तूंच्या रेल्वे वाहतुकीतील बदलांचा पुरवठा व्यवस्थेवर परिणाम होऊ शकतो.
सप्टेंबर २०२६ मधील आकडेवारीत अन्नधान्य, क्लिंकर आणि देशांतर्गत कंटेनर वाहतुकीतील वाढ विशेष लक्षवेधी ठरली आहे. त्याचवेळी वीज प्रकल्पांसाठी कोळशाच्या मालगाड्यांची संख्या वाढवण्यात आली आहे.
निष्कर्ष
भारतीय रेल्वे मालवाहतूक वाढ सप्टेंबर २०२६ मध्ये ६.१४ टक्क्यांवर पोहोचली असून, सहा महिन्यांच्या कालावधीत एकूण ८३३.७ दशलक्ष टन मालाची वाहतूक झाली आहे. अन्नधान्य वाहतुकीतील २५ टक्के वाढ, कोळशाच्या मालगाड्यांची वाढलेली संख्या आणि मालवाहतूक महसुलातील ९.३ टक्के वाढ ही या महिन्यातील प्रमुख वैशिष्ट्ये आहेत.
रेल्वेच्या अधिकृत आकडेवारीनुसार, मालवाहतूक आणि महसूल या दोन्ही क्षेत्रांत वाढ कायम आहे. आगामी महिन्यांतील कामगिरीवरून ही वाढ कितपत टिकून राहते, हे स्पष्ट होईल.
स्रोत: पत्र सूचना कार्यालय (PIB), भारत सरकार — १३ ऑक्टोबर २०२६.