नारळाच्या करवंटीपासून तयार होणाऱ्या पर्यावरणपूरक उत्पादनांना देशांतर्गत आणि आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेत वाढती मागणी मिळत असून, भारतातील कॉयर उद्योग ग्रामीण रोजगार आणि उद्योजकतेचा महत्त्वाचा आधार बनत आहे. केंद्र सरकारच्या सूक्ष्म, लघु आणि मध्यम उद्योग मंत्रालयाने (MSME) प्रसिद्ध केलेल्या माहितीनुसार, आर्थिक वर्ष 2025-26 मध्ये भारतातून कॉयर आणि कॉयर उत्पादनांची निर्यात 6,614.40 कोटी रुपयांवर पोहोचली आहे. 2014-15 मधील 1,630.33 कोटी रुपयांच्या तुलनेत निर्यातीत 305.70 टक्के वाढ झाली आहे.
भारतातील कॉयर उद्योग पारंपरिक कौशल्य, आधुनिक तंत्रज्ञान आणि पर्यावरणपूरक उत्पादनांची सांगड घालत आहे. या क्षेत्रातून ग्रामीण भागातील महिला आणि इतर कामगारांना रोजगार मिळत असून, लघुउद्योगांना व्यवसायाच्या नव्या संधी उपलब्ध होत आहेत. विकसित भारत 2047 च्या उद्दिष्टातही या उद्योगाचे योगदान महत्त्वाचे मानले जात आहे.
कॉयर उद्योग म्हणजे काय? नारळाच्या करवंटीपासून अनेक उत्पादने
कॉयर म्हणजे नारळाच्या बाहेरील कठीण करवंटीमधून मिळणारे नैसर्गिक तंतू. या तंतूंवर प्रक्रिया करून विविध उपयोगी आणि व्यावसायिक उत्पादने तयार केली जातात.
कॉयरपासून पायपुसण्या, चटया, गाद्या, दोरखंड, ब्रश आणि इतर घरगुती वस्तू तयार होतात. नारळाच्या करवंटीचा उपयोग करून मूल्यवर्धित उत्पादने बनवल्यामुळे कृषी अवशेषांचा प्रभावी वापर होतो आणि पर्यावरणपूरक उत्पादनांना चालना मिळते.
भारत हा जगातील सर्वात मोठा कॉयर उत्पादक आणि निर्यातदार देश असल्याचे प्रसिद्धिपत्रकात नमूद करण्यात आले आहे. जागतिक कॉयर उत्पादनातील सुमारे दोन-तृतीयांश वाटा भारताचा असल्याचा दावा करण्यात आला आहे.
भारतीय कॉयर उद्योगाची उलाढाल अंदाजे 16,000 कोटी रुपये असून, देशाच्या सकल देशांतर्गत उत्पादनात (GDP) या क्षेत्राचे योगदान जवळपास एक टक्का असल्याचेही नमूद करण्यात आले आहे.
कॉयर उत्पादनांच्या निर्यातीत 305.70 टक्के वाढ
गेल्या दशकात भारतीय कॉयर उत्पादनांच्या निर्यातीत मोठी वाढ झाली आहे. आर्थिक वर्ष 2014-15 मध्ये निर्यात 1,630.33 कोटी रुपये होती. आर्थिक वर्ष 2025-26 मध्ये ती वाढून 6,614.40 कोटी रुपये झाली.
ही वाढ भारतातील कॉयर उत्पादनांना जागतिक बाजारपेठेत मिळणाऱ्या संधींचे महत्त्व अधोरेखित करते.
कोणत्या देशांमध्ये भारतीय कॉयर उत्पादनांना मागणी?
अमेरिका, चीन, नेदरलँड्स, स्पेन आणि ब्रिटन हे भारतीय कॉयर उत्पादनांचे प्रमुख निर्यात बाजार आहेत.
कॉयर पिथ, कॉयर फायबर, कॉयर यार्न आणि टफ्टेड मॅट्स ही भारतातून निर्यात होणारी प्रमुख उत्पादने आहेत. कॉयर पिथचा वापर विशेषतः माती सुधारण्यासाठी आणि वनस्पतींच्या वाढीसाठी वापरल्या जाणाऱ्या विविध माध्यमांमध्ये केला जातो.
निर्यात वाढल्यामुळे उत्पादक, प्रक्रिया करणारे उद्योग, कारागीर आणि निर्यातदार यांच्यासाठी व्यवसायाच्या संधी निर्माण होत आहेत.
21 हजारांहून अधिक उद्योगांची नोंदणी
भारतातील कॉयर उद्योग रोजगारनिर्मितीच्या दृष्टीनेही महत्त्वाचा आहे. प्रसिद्धिपत्रकानुसार, देशात 21,000 पेक्षा अधिक कॉयर उद्योगांची उद्यम नोंदणी पोर्टलवर नोंद झाली आहे. या नोंदणीकृत उद्योगांमधून सुमारे 2.3 लाख लोकांना रोजगार मिळत आहे.
एकूण कॉयर क्षेत्रात प्रत्यक्ष आणि अप्रत्यक्ष रोजगार मिळून सात लाखांहून अधिक कामगार कार्यरत असल्याचेही नमूद करण्यात आले आहे. त्यापैकी सुमारे 80 टक्के महिला ग्रामीण कुटुंबांमधील आहेत.
महिला उद्योजक आणि ग्रामीण रोजगाराला चालना
कॉयर उद्योगात महिलांचा सहभाग मोठा आहे. दोरखंड निर्मिती, चटया विणणे, हस्तकला आणि इतर उत्पादन प्रक्रियांमध्ये महिलांना रोजगार मिळतो.
प्रशिक्षण, तांत्रिक मार्गदर्शन आणि आर्थिक सहाय्यामुळे ग्रामीण भागातील महिलांना स्वतःचा व्यवसाय सुरू करण्याची संधी मिळत आहे. त्यामुळे स्थानिक पातळीवर उत्पन्नाचे स्रोत निर्माण होऊन कुटुंबांच्या आर्थिक स्थितीत सुधारणा होण्यास मदत होते.
कॉयर विकास योजनेतून उद्योगांना मदत
केंद्र सरकारच्या सूक्ष्म, लघु आणि मध्यम उद्योग मंत्रालयामार्फत कॉयर विकास योजना (Coir Vikas Yojana – CVY) राबवली जाते. या योजनेचा उद्देश कॉयर उद्योगाचा शाश्वत विकास करणे, कारागिरांना मदत करणे आणि उद्योगांची स्पर्धात्मक क्षमता वाढवणे हा आहे.
या योजनेअंतर्गत नवीन तंत्रज्ञान, यंत्रसामग्री आणि मूल्यवर्धित उत्पादनांच्या विकासाला प्रोत्साहन दिले जाते. कारागिरांसाठी कौशल्य प्रशिक्षण, प्रचार कार्यक्रम आणि बाजारपेठेतील संधी वाढवण्यावरही भर दिला जातो.
देशांतर्गत प्रदर्शनांमध्ये सहभाग, आंतरराष्ट्रीय व्यापार मेळावे आणि निर्यातदारांना आर्थिक मदत अशा उपक्रमांमुळे भारतीय उत्पादकांना नवीन ग्राहकांपर्यंत पोहोचण्याची संधी मिळते.
2014-15 नंतरची महत्त्वाची प्रगती
गेल्या 12 वर्षांतील प्रमुख उपलब्धींमध्ये पुढील बाबींचा समावेश आहे:
68,000 हून अधिक व्यक्तींना विविध प्रशिक्षण कार्यक्रमांद्वारे प्रशिक्षण देण्यात आले असून, त्यापैकी 80 टक्क्यांहून अधिक महिला आहेत.
कॉयर क्षेत्रासाठी 150 हून अधिक नवीन यंत्रे, तंत्रज्ञान आणि मूल्यवर्धित उत्पादने विकसित करण्यात आली आहेत.
एक हजारांहून अधिक निर्यातदारांना परदेशातील आंतरराष्ट्रीय प्रदर्शनांमध्ये सहभागी होण्यासाठी मदत करण्यात आली.
निर्यात बाजारपेठ प्रोत्साहन कार्यक्रमांतर्गत 850 हून अधिक उद्योजकांना 20 कोटी रुपयांपेक्षा जास्त आर्थिक सहाय्य देण्यात आले.
देशभरात 1,400 हून अधिक प्रचार कार्यक्रम आयोजित करण्यात आले आणि 950 हून अधिक प्रदर्शनांमध्ये सहभाग घेण्यात आला.
महाराष्ट्रातील महिला उद्योजिकेची प्रेरणादायी यशोगाथा
महाराष्ट्रातील सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील रंजना रामचंद्र कदम यांनी कॉयर उद्योगाच्या माध्यमातून स्वतःचा व्यवसाय उभारला आहे. पंतप्रधान रोजगार निर्मिती कार्यक्रमाच्या (PMEGP) मदतीने आणि कॉयर बोर्डाच्या मार्गदर्शनाखाली त्यांनी उत्पादन युनिट सुरू केले.
व्यवसायासाठी त्यांनी शेड उभारून आवश्यक यंत्रसामग्री आणि उपकरणांची व्यवस्था केली. त्यांच्या कारखान्यात सध्या कॉयर दोरखंड, उशा आणि पायपुसण्या तयार केल्या जातात. या व्यवसायातून सहा जणांना पूर्णवेळ रोजगार मिळाला आहे.
ही यशोगाथा योग्य मार्गदर्शन आणि सरकारी योजनांच्या मदतीने पारंपरिक उद्योगातही उद्योजकतेच्या संधी निर्माण होऊ शकतात, हे दाखवते.
केरळ आणि आंध्र प्रदेशातील उद्योजकांनाही यश
केरळमधील कोझिकोड येथील संपूर्णा प्लस अॅग्रो फर्टिलायझर एंटरप्रायझेस या उद्योगाला कॉयर बोर्डाच्या प्रशिक्षण आणि तांत्रिक मार्गदर्शनाचा लाभ झाला. या व्यवसायाने एका वर्षाच्या कालावधीत 500 हून अधिक ग्राहकांचा आधार तयार केला असून, 20 टनांपेक्षा अधिक कॉयर पिथ जैवखताची विक्री केली आहे. या उद्योगात पाच कामगार कार्यरत आहेत, त्यापैकी दोन महिला आहेत.
आंध्र प्रदेशातील पूर्व गोदावरी जिल्ह्यातील अल्लम गौथामी यांनी कॉयर बोर्डाच्या प्रशिक्षणानंतर ‘अडिगो कॉयर प्रॉडक्ट्स’ हा व्यवसाय सुरू केला. PMEGP अंतर्गत आर्थिक मदत घेतलेल्या त्यांच्या उद्योगाची वार्षिक उलाढाल अंदाजे 35 लाख रुपये, तर वार्षिक नफा सुमारे 10 लाख रुपये असल्याचे प्रसिद्धिपत्रकात नमूद केले आहे. या उद्योगातून सहा महिलांना रोजगार मिळतो. तसेच त्यांनी जवळपास 120 महिलांना चटया विणणे, दोरखंड तयार करणे आणि हस्तकलेचे प्रशिक्षण दिले आहे.
केरळमधील अलप्पुझा येथील जी. साबू यांनी 2024 मध्ये PMEGP योजनेअंतर्गत कॉयर सूत निर्मिती युनिट सुरू केले. दोन वर्षांच्या कार्यकाळात या उद्योगाने स्थानिक सहकारी संस्था आणि उत्पादकांना कॉयर सूत व दोरखंड पुरवण्यास सुरुवात केली. या उद्योगातून स्थानिक आठ ते दहा कामगारांना, प्रामुख्याने महिलांना, रोजगार मिळत आहे.
पर्यावरणपूरक उद्योगातून विकसित भारताचे उद्दिष्ट
कॉयर उद्योग हा पारंपरिक कौशल्य, ग्रामीण रोजगार, महिला सक्षमीकरण आणि शाश्वत उत्पादन यांना एकत्र आणणारा महत्त्वाचा उद्योग आहे. नारळाच्या करवंटीचा उपयोग करून तयार होणाऱ्या उत्पादनांमुळे नैसर्गिक संसाधनांचा अधिक प्रभावी वापर करता येतो.
निर्यातवाढ, कौशल्य प्रशिक्षण, नवीन तंत्रज्ञान आणि सरकारी योजनांमुळे या क्षेत्राला पुढील काळात आणखी संधी मिळू शकतात. भारतातील कॉयर उद्योग रोजगारनिर्मिती आणि पर्यावरणपूरक उत्पादनांच्या माध्यमातून विकसित भारत 2047 च्या उद्दिष्टाला हातभार लावू शकतो.