दिल्ली-एनसीआरमधील वायू प्रदूषण नियंत्रणासाठी काम करणाऱ्या CAQM (Commission for Air Quality Management) ने हरियाणा राज्य प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या (HSPCB) कार्यपद्धतीवर गंभीर नाराजी व्यक्त केली आहे. बांधकाम आणि पाडकामाशी संबंधित (C&D) प्रकल्पांच्या नोंदणीसह धूळ नियंत्रणाच्या उपाययोजनांवर दूरस्थ देखरेख करण्यासाठी दिलेल्या निर्देशांचे योग्य पालन झाले नसल्याचे आयोगाच्या निदर्शनास आले.
८ सप्टेंबर रोजी CAQMचे अध्यक्ष राजेश वर्मा यांच्या अध्यक्षतेखाली HSPCBसोबत आढावा बैठक घेण्यात आली. या बैठकीत आयोगाने HSPCBकडून निर्देशांच्या पालनातील त्रुटींबाबत स्पष्टीकरण आणि संपूर्ण अनुपालन अहवाल मागितला.
CAQMने HSPCBच्या अनुपालनातील त्रुटींवर घेतली गंभीर दखल
CAQMने C&D प्रकल्पांवर लक्ष ठेवण्यासाठी HSPCBच्या वेब पोर्टलचा २०२४ पासून नमुना पद्धतीने वापर सुरू केला आहे. या माध्यमातून बांधकामस्थळांवर धूळ नियंत्रणासाठी करण्यात येणाऱ्या उपाययोजनांची दूरस्थ पद्धतीने पाहणी केली जाते.
मात्र, गेल्या काही काळातील तपासणीत अनेक तांत्रिक आणि प्रशासकीय त्रुटी आढळून आल्या. काही प्रकल्पांच्या वेब-कॅमेऱ्यांच्या लिंक अपूर्ण किंवा अपुऱ्या होत्या. काही ठिकाणी चुकीचे यूजर आयडी आणि पासवर्ड आढळले.
काही लिंक उघडल्यानंतर मोबाइल अॅप डाउनलोड करण्यास सांगितले जात होते. काही वेब लिंक पूर्णपणे बंद होत्या, तर काही ठिकाणी लॉगिन यशस्वी झाल्यानंतरही कॅमेरे ऑफलाइन असल्याचे दिसून आले.
या त्रुटींबाबत CAQMने वेळोवेळी HSPCBला माहिती देऊन आवश्यक सुधारणा करण्यास सांगितले होते.
C&D प्रकल्पांच्या वेब-कॅमेरा निगराणीची स्थिती चिंताजनक
CAQMने १९ जून ते २२ जून २०२६ या कालावधीत HSPCBच्या पोर्टलद्वारे केलेल्या दूरस्थ पाहणीत परिस्थिती आणखी स्पष्ट झाली.
या पाहणीत पानिपत येथे २१३, सोनीपत येथे ४५७, फरीदाबाद येथे १६८, गुरुग्राम उत्तर येथे ६९१ आणि गुरुग्राम दक्षिण येथे ४८४ सक्रिय C&D प्रकल्प नोंदणीकृत असल्याचे आढळले.
मात्र, या प्रकल्पांपैकी बहुतांश ठिकाणी वेब-कॅमेऱ्यांच्या लिंक कार्यरत नसल्याचे CAQMच्या पाहणीत आढळून आले.
फक्त काही ठिकाणी कॅमेरे कार्यरत
CAQMच्या तपासणीनुसार फरीदाबादमधील केवळ ४ ठिकाणी, गुरुग्राम उत्तरमधील ६ ठिकाणी आणि गुरुग्राम दक्षिणमधील ५ ठिकाणी कार्यरत वेब-कॅमेरा लिंक उपलब्ध होत्या.
याचा अर्थ मोठ्या संख्येने बांधकामस्थळांवर प्रत्यक्ष दूरस्थ निगराणी करणे शक्य होत नव्हते. या निरीक्षणांची माहिती CAQMने ८ जुलै २०२६ रोजी HSPCBला दिली होती.
वेब-कॅमेऱ्यांद्वारे बांधकामस्थळांवर धूळ नियंत्रणासाठी आवश्यक उपाययोजना केल्या जात आहेत की नाहीत, याची तपासणी करण्याचा उद्देश आहे. मात्र, कॅमेरे किंवा त्यांच्या लिंकच कार्यरत नसतील तर या यंत्रणेचा अपेक्षित उपयोग होत नाही.
स्वतंत्र निगराणी पथकाच्या सूचनेकडेही दुर्लक्ष
CAQMने यापूर्वी HSPCBला पोर्टलद्वारे प्रभावी दूरस्थ निगराणी करण्यासाठी स्वतंत्र आणि समर्पित पथक नियुक्त करण्याचा सल्ला दिला होता.
मात्र, आयोगाच्या म्हणण्यानुसार असे समर्पित पथक तैनात करण्यात आले नाही. त्याचबरोबर वेब-कॅमेरा आणि ऑनलाइन निगराणी व्यवस्थेतही अपेक्षित सुधारणा दिसून आली नाही.
यामुळे C&D प्रकल्पांवरील धूळ नियंत्रणाच्या उपाययोजनांची प्रत्यक्ष पडताळणी करण्याच्या संपूर्ण प्रक्रियेवर प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले.
धूळ नियंत्रणासाठी ऑनलाइन निगराणी का महत्त्वाची?
बांधकाम आणि पाडकामाच्या ठिकाणी मोठ्या प्रमाणात धूळ निर्माण होऊ शकते. त्यामुळे अशा प्रकल्पांवर धूळ कमी करण्यासाठी आवश्यक उपाययोजना करणे महत्त्वाचे आहे.
पाण्याचा वापर, बांधकाम साहित्याचे योग्य व्यवस्थापन आणि धूळ निर्माण होऊ नये यासाठी निर्धारित उपाययोजना यांची अंमलबजावणी होत आहे की नाही, हे तपासण्यासाठी प्रभावी निरीक्षण आवश्यक असते.
वेब-कॅमेऱ्यांच्या माध्यमातून प्रकल्पस्थळांचे दूरस्थ निरीक्षण करता येते. त्यामुळे संबंधित यंत्रणांना प्रत्येक ठिकाणी प्रत्यक्ष भेट न देता परिस्थितीचा प्राथमिक आढावा घेणे शक्य होते.
CAQMने प्रकरणाला ‘जाणीवपूर्वक अनुपालन न करणे’ मानले
सतत आढळून येणाऱ्या त्रुटी आणि निर्देशांचे अपेक्षित पालन न झाल्याची गंभीर दखल CAQMने घेतली आहे.
आयोगाने HSPCBच्या या स्थितीला संबंधित प्राधिकरणाकडून जाणीवपूर्वक अनुपालन न करण्याचे प्रकरण म्हणून पाहिले आहे. आयोगाच्या वैधानिक निर्देशांची अंमलबजावणी करण्याची जबाबदारी असलेल्या यंत्रणेकडून प्रभावी कारवाई होणे आवश्यक असल्याचे स्पष्ट करण्यात आले.
या पार्श्वभूमीवर HSPCBला आढावा बैठकीसाठी बोलावण्यात आले. संबंधित नोटिसांबाबत संपूर्ण माहिती, सविस्तर उत्तर आणि अनुपालनाची सद्यस्थिती सादर करण्यास सांगण्यात आले.
बैठकीदरम्यान HSPCBने आयोगासमोर अनुपालनाची स्थिती आणि निर्देशांची अंमलबजावणी करण्यासाठी करण्यात आलेल्या उपाययोजनांची माहिती दिली.
नियमांचे काटेकोर पालन करण्याचे HSPCBला निर्देश
आढावा बैठकीत CAQMने HSPCBला आयोगाने जारी केलेले सर्व आदेश आणि वैधानिक निर्देश काटेकोरपणे लागू करण्याचे निर्देश दिले.
विशेषतः नियमांचे पालन न करणाऱ्या C&D प्रकल्पांवर आवश्यक कारवाई करण्यास सांगण्यात आले आहे. गरज भासल्यास अशा प्रकल्पांचे काम बंद करण्याची कारवाई करण्याचे निर्देशही देण्यात आले आहेत.
दूरस्थ निगराणी व्यवस्था प्रभावी आणि अखंडित राहण्यासाठी वेब-कॅमेरा लिंक, पोर्टल आणि संबंधित तांत्रिक यंत्रणा कार्यरत ठेवणे आवश्यक असल्याचे आयोगाने स्पष्ट केले.
निगराणी आणि अंमलबजावणी यंत्रणा मजबूत करण्याचे आदेश
C&D प्रकल्पांवरील धूळ नियंत्रणाच्या उपाययोजनांची प्रत्यक्ष अंमलबजावणी सुनिश्चित करण्यासाठी संबंधित अधिकाऱ्यांना निगराणी आणि अंमलबजावणी व्यवस्था मजबूत करण्याचे निर्देश देण्यात आले.
फक्त ऑनलाइन पोर्टल उपलब्ध असणे पुरेसे नसून त्याचा नियमित आणि प्रभावी वापर होणेही आवश्यक आहे. नियमांचे उल्लंघन आढळल्यास संबंधित प्रकल्पांवर तातडीने कारवाई करण्याची गरज आयोगाने अधोरेखित केली.
दिल्ली-एनसीआरमधील प्रदूषण नियंत्रणासाठी महत्त्वाचा इशारा
CAQMने स्पष्ट केले की आयोगाने जारी केलेल्या वैधानिक निर्देशांची प्रभावी अंमलबजावणी दिल्ली-एनसीआरमधील वायू प्रदूषण रोखण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाची आहे.
C&D प्रकल्पांमधून निर्माण होणारी धूळ ही प्रदूषणाच्या नियंत्रणासाठी लक्ष देण्याची बाब आहे. त्यामुळे बांधकामस्थळांवरील निर्धारित धूळ नियंत्रण उपाययोजनांचे काटेकोर पालन आवश्यक आहे.
आयोगाने संबंधित संस्थांना आदेश आणि वैधानिक निर्देशांचे वेळेत आणि त्यांच्या मूळ उद्देशानुसार पालन करण्यास सांगितले आहे.
CAQMकडून पुढेही अनुपालनावर लक्ष
आयोगाने या प्रकरणात पुढेही बारकाईने लक्ष ठेवण्याचे स्पष्ट केले आहे. संबंधित यंत्रणांनी केलेल्या सुधारणा आणि आदेशांचे पालन याची तपासणी केली जाणार आहे.
प्रदूषण नियंत्रणासाठी केवळ नियम तयार करणे पुरेसे नसून त्यांची प्रत्यक्ष अंमलबजावणी होणे आवश्यक आहे. त्यामुळे C&D प्रकल्पांवरील निगराणी, वेब-कॅमेरा व्यवस्था आणि अंमलबजावणी यंत्रणा अधिक सक्षम करण्यावर आगामी काळात भर राहण्याची शक्यता आहे.
निष्कर्ष
CAQMने HSPCBच्या निर्देशांच्या अनुपालनातील त्रुटींवर गंभीर नाराजी व्यक्त करत C&D प्रकल्पांच्या निगराणी व्यवस्थेत तातडीने सुधारणा करण्याचे निर्देश दिले आहेत. विशेषतः कार्यरत वेब-कॅमेऱ्यांच्या माध्यमातून बांधकामस्थळांवरील धूळ नियंत्रण उपाययोजनांची प्रभावी दूरस्थ पाहणी करण्यावर आयोगाचा भर आहे.
पानिपत, सोनीपत, फरीदाबाद आणि गुरुग्राममधील अनेक प्रकल्पांच्या वेब-कॅमेरा लिंक कार्यरत नसल्याचे आढळल्यानंतर हा मुद्दा अधिक गंभीर बनला. आता HSPCBने अनुपालन व्यवस्था मजबूत करून नियमांचे उल्लंघन करणाऱ्या प्रकल्पांवर आवश्यक कारवाई करणे अपेक्षित आहे. दिल्ली-एनसीआरमधील वायू प्रदूषण कमी करण्यासाठी CAQMने संबंधित संस्थांना वैधानिक निर्देशांचे काटेकोर पालन करण्याचा स्पष्ट संदेश दिला आहे.