नवी दिल्ली : भारतीय चित्रपटसृष्टीतील प्रतिष्ठेचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार आता केवळ राजधानीतील पारंपरिक सभागृहापुरता मर्यादित राहणार नाही. केंद्रीय माहिती व प्रसारण मंत्री अश्विनी वैष्णव यांनी देशातील प्रमुख पर्यटनस्थळांवर भविष्यातील राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार सोहळे आयोजित करण्यासाठी राज्यांना आपापल्या सर्वोत्तम पर्यटनस्थळांचे प्रस्ताव सादर करण्याचे आवाहन केले आहे.
22 सप्टेंबर 2026 रोजी 72वा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार सोहळा गुजरातमधील एकता नगर येथे होत आहे. याच पार्श्वभूमीवर पुरस्कार सोहळ्याला पर्यटनाशी जोडण्याची संकल्पना पुढे आणण्यात आली आहे. एकता नगर हे सरदार वल्लभभाई पटेल यांच्या स्टॅच्यू ऑफ युनिटीसाठी प्रसिद्ध असलेले पर्यटनस्थळ आहे.
राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार पर्यटनस्थळांवर का नेले जाणार?
अश्विनी वैष्णव यांनी सांगितले की, राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार देशातील सर्वोत्तम पर्यटनस्थळांपर्यंत नेण्याचा प्रयत्न केला जात आहे. पुरस्कार सोहळा केवळ बंदिस्त सभागृहात न होता देशातील प्रत्यक्ष पर्यटनस्थळांशी जोडला जावा, हा या उपक्रमामागील विचार आहे.
राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार हा भारतीय सिनेमातील महत्त्वाचा राष्ट्रीय सन्मान मानला जातो. 1954 मध्ये या पुरस्कारांची सुरुवात झाली आणि सात दशकांहून अधिक काळात फीचर फिल्म, नॉन-फीचर फिल्म आणि चित्रपट लेखन अशा विविध क्षेत्रांतील कलावंतांचा गौरव करण्यात आला आहे.
मंत्रालयाने यापूर्वीच राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार देशाच्या विविध भागांमध्ये आयोजित करण्याचा निर्णय जाहीर केला आहे. त्यामुळे एकता नगरनंतर आगामी सोहळ्यांसाठी इतर राज्यांतील पर्यटनस्थळांनाही संधी मिळणार आहे.
राज्यांना पर्यटनस्थळांचे प्रस्ताव देण्याचे आवाहन
केंद्रीय मंत्री अश्विनी वैष्णव यांनी सर्व राज्यांना त्यांच्या राज्यातील सर्वोत्तम पर्यटनस्थळांची निवड करून प्रस्ताव सादर करण्याचे आवाहन केले आहे.
प्रस्तावामध्ये केवळ सुंदर किंवा प्रसिद्ध ठिकाणाची माहिती पुरेशी राहणार नाही. त्या पर्यटनस्थळी राष्ट्रीय स्तरावरील मोठा कार्यक्रम आयोजित करण्यासाठी आवश्यक सुविधा आहेत का, याचाही विचार केला जाणार आहे.
यामध्ये कार्यक्रमासाठीची जागा, पाहुण्यांसाठी सुविधा, वाहतूक, सुरक्षा, निवास, पायाभूत सुविधा आणि इतर आवश्यक व्यवस्थांचा समावेश होऊ शकतो.
निवडलेल्या राज्याला राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्काराचे यजमानपद
राज्यांनी सादर केलेल्या प्रस्तावांमधून निवड झालेल्या पर्यटनस्थळाला पुढील राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार सोहळ्याचे यजमानपद मिळू शकते.
म्हणजेच राष्ट्रीय पुरस्कार सोहळ्यामुळे त्या ठिकाणाला देशभरातील कलाकार, दिग्दर्शक, तंत्रज्ञ, माध्यमे आणि चित्रपट क्षेत्रातील इतर मान्यवरांच्या उपस्थितीचा फायदा मिळू शकतो.
या माध्यमातून पर्यटनस्थळाची राष्ट्रीय पातळीवर ओळख वाढवण्याची संधी निर्माण होऊ शकते. स्थानिक पर्यटन व्यवसाय, हॉटेल, वाहतूक, हस्तकला, खाद्यपदार्थ आणि इतर सेवा क्षेत्रांनाही अशा मोठ्या कार्यक्रमाचा अप्रत्यक्ष फायदा होऊ शकतो.
‘360 डिग्री’ विकास आराखड्यावर भर
राज्यांनी सादर करावयाच्या प्रस्तावात पर्यटनस्थळाच्या 360 डिग्री विकासाचा आराखडा असावा, असे सांगण्यात आले आहे.
360 डिग्री विकास म्हणजे केवळ पुरस्कार सोहळ्यासाठी तात्पुरती व्यवस्था उभारणे नव्हे. पर्यटनस्थळाचा सर्वांगीण विकास, पर्यटकांसाठी सुविधा, वाहतूक, स्वच्छता, निवास, सुरक्षा, स्थानिक अर्थव्यवस्था आणि दीर्घकालीन पर्यटन क्षमता यांचा एकत्रित विचार करणे अपेक्षित आहे.
यामुळे राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्काराचा कार्यक्रम हा त्या ठिकाणच्या पर्यटन विकासासाठीही एक संधी ठरू शकतो.
एकता नगरला का मिळाले महत्त्व?
यंदाचा 72वा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार सोहळा गुजरातमधील एकता नगर येथे आयोजित करण्यात आला आहे. एकता नगर हे स्टॅच्यू ऑफ युनिटीमुळे देशातील प्रमुख पर्यटनस्थळांपैकी एक म्हणून ओळखले जाते.
PIBच्या माहितीनुसार, या ठिकाणी सरदार वल्लभभाई पटेल यांचा जगातील सर्वात उंच पुतळा आहे. राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारातील प्रमुख व्यक्ती आणि चित्रपटसृष्टीतील कलाकार अशा ठिकाणी एकत्र आल्यामुळे या पर्यटनस्थळाची माहिती देशातील अधिकाधिक लोकांपर्यंत पोहोचू शकते, असा सरकारचा दृष्टिकोन आहे.
22 सप्टेंबर रोजी राष्ट्रपती द्रौपदी मुर्मू 72व्या राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांचे वितरण एकता नगर येथे करणार असल्याचे PIBने यापूर्वी जाहीर केले आहे.
चित्रपट आणि पर्यटनाचा नवा संगम
चित्रपट आणि पर्यटन यांचा संबंध अनेक वर्षांपासून दिसून येतो. एखाद्या चित्रपटात एखादे शहर, गाव, किल्ला, समुद्रकिनारा किंवा निसर्गरम्य ठिकाण दिसल्यास त्या ठिकाणी पर्यटकांची उत्सुकता वाढू शकते.
राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारासारख्या मोठ्या कार्यक्रमाला पर्यटनस्थळाशी जोडल्याने या दोन्ही क्षेत्रांना एकत्र आणण्याची संधी मिळू शकते.
मंत्र्यांनी सांगितलेल्या संकल्पनेनुसार, राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांच्या माध्यमातून देशातील वेगवेगळ्या भागांतील पर्यटनस्थळे राष्ट्रीय स्तरावर प्रदर्शित करण्याचा प्रयत्न केला जाणार आहे.
स्थानिक पर्यटनाला मिळू शकतो फायदा
एखाद्या पर्यटनस्थळी राष्ट्रीय स्तरावरील कार्यक्रम झाल्यास त्या ठिकाणाची माध्यमांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर चर्चा होऊ शकते. यामुळे देशाच्या विविध भागांतून येणाऱ्या पर्यटकांना त्या ठिकाणाबद्दल अधिक माहिती मिळू शकते.
स्थानिक हॉटेल व्यवसाय, रेस्टॉरंट, पर्यटन मार्गदर्शक, वाहन सेवा, हस्तकला आणि इतर व्यवसायांनाही पर्यटकांच्या वाढत्या संख्येचा फायदा होण्याची शक्यता असते.
मात्र प्रत्यक्ष आर्थिक परिणाम हा प्रत्येक पर्यटनस्थळाच्या सुविधा, पर्यटकांची संख्या आणि कार्यक्रमानंतरच्या पर्यटन धोरणावर अवलंबून राहील.
G20 प्रमाणे राष्ट्रीय कार्यक्रम विविध भागांत नेण्याचा संदर्भ
अश्विनी वैष्णव यांनी यावेळी G20 कार्यक्रमांचे उदाहरण दिले. त्यांच्या म्हणण्यानुसार, भारताच्या G20 अध्यक्षतेदरम्यान विविध कार्यक्रम देशाच्या वेगवेगळ्या भागांमध्ये आयोजित करण्यात आले होते.
त्याच धर्तीवर राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारही देशाच्या विविध भागांमध्ये नेण्याचा विचार करण्यात येत आहे.
या दृष्टिकोनातून राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार हा केवळ पुरस्कार वितरणाचा कार्यक्रम न राहता भारतीय चित्रपटसृष्टी, पर्यटन आणि स्थानिक सांस्कृतिक विविधता यांना जोडणारा राष्ट्रीय कार्यक्रम म्हणून विकसित करण्याचा प्रयत्न दिसून येतो.
राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांच्या नव्या प्रवासाची सुरुवात
यंदाचा सोहळा एकता नगर येथे होत असल्याने राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांच्या आयोजन पद्धतीत बदलाची सुरुवात झाली आहे. PIBच्या माहितीनुसार, आगामी काळात पुरस्कार सोहळे देशातील विविध राज्ये आणि शहरांमध्ये नेण्याचा विचार आहे.
यामुळे दिल्लीबाहेरील पर्यटनस्थळांना राष्ट्रीय पातळीवर स्वतःची क्षमता दाखवण्याची संधी मिळू शकते. त्याचबरोबर राज्य सरकारांना आपल्या पर्यटनस्थळांच्या पायाभूत सुविधांमध्ये सुधारणा करण्यासाठीही या संधीचा उपयोग करता येऊ शकतो.
राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांमधून देशातील विविध भाषांमधील आणि प्रदेशांमधील चित्रपटसृष्टीचा गौरव केला जातो. त्यामुळे पुरस्कार सोहळा वेगवेगळ्या राज्यांत नेल्याने भारतीय चित्रपटसृष्टीच्या प्रादेशिक विविधतेलाही अधिक व्यापक व्यासपीठ मिळू शकते.
पुढे काय होणार?
आता राज्यांनी आपल्या पर्यटनस्थळांचे प्रस्ताव सादर करणे अपेक्षित आहे. प्रस्तावांमध्ये कार्यक्रम आयोजित करण्यासाठी उपलब्ध सुविधा आणि पर्यटनस्थळाच्या सर्वांगीण विकासाची योजना महत्त्वाची ठरणार आहे.
निवड झालेल्या राज्याला पुढील राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार सोहळ्याचे आयोजन करण्याची संधी मिळेल.
निष्कर्ष : राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांना पर्यटनस्थळांशी जोडण्याच्या उपक्रमामुळे भारतीय चित्रपटसृष्टी आणि पर्यटन क्षेत्र यांच्यातील संबंध अधिक दृढ करण्याचा प्रयत्न केला जात आहे. एकता नगरपासून सुरू झालेला हा प्रवास भविष्यात देशातील विविध पर्यटनस्थळांपर्यंत पोहोचू शकतो. राज्यांनी प्रस्ताव सादर केल्यानंतर कोणती पर्यटनस्थळे पुढील राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार सोहळ्याचे यजमानपद मिळवतात, याकडे आता लक्ष लागले आहे.