भारतीय चित्रपटसृष्टीतील मानाचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार सोहळा यंदा गुजरातमधील एकता नगर, केवडिया येथे रंगणार आहे. भारताच्या राष्ट्रपतींच्या हस्ते 22 सप्टेंबर 2026 रोजी 72व्या राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांचे वितरण करण्यात येणार आहे. 2024 या वर्षातील भारतीय चित्रपटसृष्टीतील उत्कृष्ट कलात्मक आणि तांत्रिक योगदानाचा या पुरस्कारांद्वारे गौरव केला जाणार आहे.
या सोहळ्यात देशभरातील अभिनेते, दिग्दर्शक, निर्माते, तंत्रज्ञ, लेखक आणि इतर कलाकार सहभागी होणार आहेत. विशेष म्हणजे, राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांचा सोहळा यंदा राष्ट्रीय राजधानी दिल्लीबाहेर आयोजित करण्याचा निर्णय घेण्यात आला आहे. त्यामुळे एकता नगर येथील कार्यक्रमाला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे.
राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांचा गौरवशाली इतिहास
राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांची सुरुवात 1954 मध्ये झाली. गेल्या सात दशकांहून अधिक काळापासून हे पुरस्कार भारतीय चित्रपटसृष्टीतील उत्कृष्ट कामगिरीचा सन्मान करणारे देशातील सर्वात प्रतिष्ठित पुरस्कार म्हणून ओळखले जातात.
फीचर फिल्म, नॉन-फीचर फिल्म आणि चित्रपटविषयक लेखन अशा विविध क्षेत्रांमध्ये उल्लेखनीय कामगिरी करणाऱ्या कलाकार आणि निर्मात्यांना या पुरस्कारांद्वारे गौरवले जाते. भारतीय चित्रपटसृष्टीची भाषिक, सांस्कृतिक आणि प्रादेशिक विविधता या पुरस्कारांमध्ये सातत्याने प्रतिबिंबित होत आली आहे.
हिंदीबरोबरच मराठी, तमिळ, मल्याळम, तेलुगू, कन्नड, संथाली, तुळू, गढवाली यांसह विविध भारतीय भाषांमधील चित्रपटांनाही राष्ट्रीय स्तरावर मान्यता मिळते. त्यामुळे राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार हे केवळ लोकप्रिय चित्रपटांचा सन्मान न करता भारताच्या विविध सांस्कृतिक प्रवाहांना व्यासपीठ देणारे पुरस्कार ठरतात.
72व्या राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांमध्ये कोण ठरले विजेते?
72व्या राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांसाठी 2024 मध्ये प्रदर्शित झालेल्या चित्रपटांमधील विविध क्षेत्रांतील उत्कृष्ट कामगिरीची निवड करण्यात आली आहे. पुरस्कारांची घोषणा जुलै 2026 मध्ये करण्यात आली होती.
‘आर्टिकल 370’ ठरला सर्वोत्कृष्ट फीचर फिल्म
यामी गौतम अभिनीत ‘Article 370’ या चित्रपटाला सर्वोत्कृष्ट फीचर फिल्मचा पुरस्कार जाहीर झाला आहे. चित्रपटाचे दिग्दर्शन आदित्य सुहास जांभळे यांनी केले आहे.
चित्रपटाने संवेदनशील आणि महत्त्वाच्या विषयाची मांडणी केल्यामुळे त्याला राष्ट्रीय पातळीवर विशेष दखल मिळाली. यामी गौतम यांनाही याच चित्रपटासाठी सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीचा पुरस्कार जाहीर झाला आहे.
मम्मूट्टी आणि कार्तिक आर्यन यांना सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा सन्मान
‘Bramayugam’ मधील अभिनयासाठी मल्याळम चित्रपटसृष्टीतील ज्येष्ठ अभिनेते मम्मूट्टी आणि ‘Chandu Champion’ मधील भूमिकेसाठी कार्तिक आर्यन यांना सर्वोत्कृष्ट अभिनेता, प्रमुख भूमिका या विभागात पुरस्कार जाहीर झाला आहे.
दोन वेगवेगळ्या चित्रपटांमधील प्रभावी अभिनयाची राष्ट्रीय स्तरावर दखल घेत दोन्ही कलाकारांना हा सन्मान देण्यात आला आहे.
‘भंगार’ आणि ‘राम-नामी’लाही राष्ट्रीय सन्मान
नॉन-फीचर फिल्म विभागात ‘Bhangaar’ या चित्रपटाला सर्वोत्कृष्ट नॉन-फीचर फिल्मचा पुरस्कार मिळाला आहे. तर ‘Ram-Nami’ या चित्रपटाची सर्वोत्कृष्ट माहितीपटासाठी निवड झाली आहे.
नॉन-फीचर आणि माहितीपट विभाग भारतीय समाज, संस्कृती, पर्यावरण आणि विविध वास्तवांचे चित्रण करणाऱ्या निर्मितींना महत्त्वाचे व्यासपीठ देतात. त्यामुळे या विभागातील पुरस्कारांनाही राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांमध्ये विशेष स्थान आहे.
दरम्यान, दिग्दर्शक म्हणून पदार्पण करणाऱ्या रणदीप हुड्डा यांना ‘Swatantrya Veer Savarkar’ या चित्रपटासाठी सर्वोत्कृष्ट पदार्पण दिग्दर्शकाचा पुरस्कार जाहीर झाला आहे.
‘कल्की 2898 एडी’, ‘पुष्पा 2’, ‘स्त्री 2’लाही गौरव
72व्या राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांमध्ये व्यावसायिकदृष्ट्या लोकप्रिय ठरलेल्या अनेक चित्रपटांनाही विविध विभागांत पुरस्कार मिळाले आहेत.
‘Kalki 2898 AD’, ‘Amaran’, ‘Pushpa: The Rule Part-02’, ‘Bhool Bhulaiyaa 3’ आणि ‘Stree 2’ यांसारख्या चित्रपटांचाही पुरस्कार विजेत्यांमध्ये समावेश आहे. यामुळे राष्ट्रीय पुरस्कारांमध्ये व्यावसायिक यशासोबतच विविध प्रकारच्या सिनेमॅटिक प्रयोगांना आणि लोकप्रिय चित्रपटांना मिळणारी मान्यता अधोरेखित झाली आहे.
संथाली चित्रपटासाठी विशेष महत्त्वाचा क्षण
यंदाच्या पुरस्कारांमध्ये संथाली चित्रपटाला नॉन-फीचर फिल्म विभागात सन्मान मिळणे ही विशेष बाब आहे. भारतीय चित्रपटसृष्टीतील प्रादेशिक आणि स्थानिक भाषांच्या वाढत्या सहभागाचे हे महत्त्वाचे उदाहरण मानले जात आहे.
राष्ट्रीय पुरस्कारांच्या माध्यमातून विविध भाषांमधील कलाकार आणि निर्मात्यांना देशव्यापी ओळख मिळत असल्याने भारतीय सिनेमातील भाषिक विविधतेला आणखी बळ मिळते.
दिल्लीबाहेर राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार सोहळा
यंदाच्या सोहळ्याची आणखी एक महत्त्वाची बाब म्हणजे राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार प्रथमच व्यापक स्वरूपात राष्ट्रीय राजधानीबाहेर आयोजित करण्याचा धोरणात्मक निर्णय. माहिती आणि प्रसारण मंत्रालयाने पुरस्कार सोहळा देशातील विविध भागांमध्ये नेण्याचा निर्णय घेतला आहे.
यंदा गुजरातमधील एकता नगर, केवडिया येथे हा सोहळा होणार आहे. या निर्णयामागे देशाच्या विविध भागांतील सांस्कृतिक आणि सर्जनशील योगदानाला अधिक व्यापक व्यासपीठ देण्याचा उद्देश आहे.
एकता नगर येथे देशभरातील चित्रपट क्षेत्रातील कलाकार एकत्र येणार असल्याने हा कार्यक्रम ‘एक भारत, श्रेष्ठ भारत’ या भावनेचे प्रतीक ठरणार आहे.
चित्रपटविषयक लेखनालाही राष्ट्रीय मान्यता
राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांमध्ये केवळ अभिनय किंवा चित्रपट निर्मितीलाच महत्त्व दिले जात नाही. चित्रपटविषयक लेखन आणि समीक्षेलाही या पुरस्कारांमध्ये स्थान आहे.
यंदा संजिव श्रीवास्तव यांना सर्वोत्कृष्ट चित्रपट समीक्षकाचा पुरस्कार जाहीर करण्यात आला आहे. तसेच कन्नड चित्रपटाच्या तात्त्विक आणि राजकीय पैलूंवर आधारित ‘Naaniruvude Nimagaagi Naadiruvude Nanagaagi: Kannada Cinemada Thathva matthu Rajakeeya’ या पुस्तकाला सर्वोत्कृष्ट पुस्तक ऑन सिनेमा पुरस्कार देण्यात येणार आहे. हे पुस्तक डॉ. प्रदीप केंचनूरू यांनी लिहिले असून मिरर पुस्तक यांनी प्रकाशित केले आहे.
एकता नगरमध्ये रंगणार भारतीय सिनेमाचा उत्सव
22 सप्टेंबरचा 72वा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार सोहळा भारतीय चित्रपटसृष्टीतील विविध भाषांतील आणि विविध शैलीतील कलावंतांना एकाच व्यासपीठावर आणणार आहे. अभिनय, दिग्दर्शन, चित्रपट निर्मिती, तांत्रिक कौशल्य, माहितीपट आणि चित्रपटविषयक लेखन अशा अनेक क्षेत्रांतील प्रतिभेचा या कार्यक्रमात गौरव होणार आहे.
राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांच्या माध्यमातून भारतीय सिनेमाची विविधता आणि सर्जनशील ताकद अधोरेखित होत आहे. एकता नगरमध्ये होणारा यंदाचा सोहळा हा केवळ पुरस्कार वितरणाचा कार्यक्रम न राहता भारताच्या बहुभाषिक आणि बहुसांस्कृतिक चित्रपट परंपरेचा उत्सव ठरण्याची अपेक्षा आहे.
निष्कर्ष
राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार हा भारतीय सिनेमातील सर्वोच्च प्रतिष्ठेचा सन्मान मानला जातो. 72व्या पुरस्कारांमध्ये ‘Article 370’, ‘Bhangaar’, ‘Ram-Nami’ यांसह मम्मूट्टी, कार्तिक आर्यन, यामी गौतम आणि रणदीप हुड्डा यांसारख्या कलाकारांचा गौरव होणार आहे. 22 सप्टेंबर 2026 रोजी एकता नगर, केवडिया येथे राष्ट्रपतींच्या हस्ते होणारा हा सोहळा भारतीय चित्रपटसृष्टीतील विविधता, प्रतिभा आणि उत्कृष्टतेचा भव्य उत्सव ठरणार आहे.