पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी पॅरिस, फ्रान्स येथे आयोजित International Space Summit Paris ला व्हिडिओ कॉन्फरन्सिंगद्वारे संबोधित करताना सुरक्षित, शांततापूर्ण आणि शाश्वत अंतराळ व्यवस्थेसाठी जागतिक सहकार्याचे आवाहन केले. अंतराळ क्षेत्रातील वाढते तंत्रज्ञान, वाढती स्पर्धा आणि कक्षांमध्ये वाढणारी गर्दी लक्षात घेता देशांनी संघर्षाऐवजी सहकार्याला प्राधान्य द्यावे, असे मोदी यांनी स्पष्ट केले.
10 सप्टेंबर 2026 रोजी झालेल्या या आंतरराष्ट्रीय परिषदेत मोदी यांनी भारताच्या अंतराळ कार्यक्रमाची वाटचाल, ISROचे योगदान, आंतरराष्ट्रीय सहकार्य आणि भविष्यातील महत्त्वाकांक्षी अंतराळ योजनांची माहिती दिली.
International Space Summit Paris मध्ये मोदींचा सहकार्याचा संदेश
पंतप्रधान मोदी यांनी फ्रान्सचे राष्ट्राध्यक्ष इमॅन्युएल मॅक्रॉन यांचे या महत्त्वपूर्ण उपक्रमासाठी आभार मानले. पहिल्या International Space Summit मध्ये सहभागी होत असल्याचा आनंद असल्याचे त्यांनी सांगितले.
अंतराळ हे केवळ वैज्ञानिक संशोधनाचे क्षेत्र राहिलेले नाही, तर त्याचा थेट संबंध पृथ्वीवरील दैनंदिन जीवनाशी आहे. हवामानाचा अंदाज, शेती, समुद्र, आपत्ती व्यवस्थापन आणि मानवी समुदाय यांसारख्या अनेक क्षेत्रांमध्ये अंतराळ तंत्रज्ञानाची भूमिका वाढत आहे, असे मोदी यांनी नमूद केले.
अंतराळातील संधी अमर्याद असल्या तरी त्याचा जबाबदारीने वापर करण्याची गरज असल्याचे त्यांनी अधोरेखित केले.
संघर्षाऐवजी सहकार्याला प्राधान्य
अंतराळातील कक्षा अधिक व्यस्त होत आहेत, तंत्रज्ञान अधिक शक्तिशाली बनत आहे आणि अंतराळ क्षेत्रात सहभागी होणाऱ्या देशांची व संस्थांची संख्या वाढत आहे. अशा परिस्थितीत आंतरराष्ट्रीय नियम आणि परस्पर सहकार्य अधिक महत्त्वाचे ठरते.
मोदी यांनी देशांसमोर स्पष्ट पर्याय ठेवला—संघर्षाऐवजी सहकार्य, अल्पकालीन फायद्याऐवजी शाश्वतता आणि वगळण्याऐवजी सर्वसमावेशकता.
अंतराळाचा वापर शांततापूर्ण आणि मानवतेच्या हितासाठी व्हावा, यासाठी आंतरराष्ट्रीय कायदा, संवाद आणि बहुपक्षीय सहकार्य मजबूत करण्याची गरज त्यांनी व्यक्त केली.
भारताचा ‘वसुधैव कुटुंबकम्’चा दृष्टिकोन
भारताच्या अंतराळ धोरणाचा उल्लेख करताना मोदी यांनी ‘वसुधैव कुटुंबकम्’ या विचाराचा संदर्भ दिला. ‘एक पृथ्वी, एक कुटुंब, एक भविष्य’ ही भावना पृथ्वीपलीकडील अंतराळ क्षेत्रातही लागू व्हावी, अशी भारताची भूमिका असल्याचे त्यांनी सांगितले.
अंतराळातील संशोधन आणि वैज्ञानिक माहितीचा फायदा केवळ काही देशांना न होता संपूर्ण मानवजातीला मिळायला हवा, असे मोदी यांनी स्पष्ट केले.
वैज्ञानिक माहिती पारदर्शकता आणि प्रामाणिकपणाने सामायिक केल्यास जागतिक प्रगतीला मोठी चालना मिळू शकते. त्यामुळे अंतराळ संशोधनामध्ये खुल्या सहकार्याचे महत्त्व त्यांनी अधोरेखित केले.
ISROच्या कामगिरीचे पंतप्रधानांकडून कौतुक
भारताच्या अंतराळ कार्यक्रमाच्या यशामध्ये ISROची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची आहे. पंतप्रधान मोदी यांनी भारतीय अंतराळ संशोधन संस्थेच्या उत्कृष्ट आणि तुलनेने कमी खर्चातील मोहिमांचे कौतुक केले.
उपग्रह तंत्रज्ञानाचा उपयोग केवळ अंतराळ संशोधनासाठी होत नसून त्याचा फायदा सामान्य नागरिकांनाही होत आहे. हवामानाचा अंदाज, नैसर्गिक आपत्तींचे व्यवस्थापन, नेव्हिगेशन आणि पृथ्वीच्या निरीक्षणासारख्या क्षेत्रांत उपग्रह महत्त्वाची भूमिका बजावत आहेत.
शेतकरी आणि मच्छीमारांपर्यंत अंतराळ तंत्रज्ञान
अंतराळ तंत्रज्ञानाचा थेट फायदा ग्रामीण आणि किनारी भागातील लोकांपर्यंत पोहोचत असल्याचे मोदी यांनी नमूद केले. हवामानाची माहिती, समुद्रातील परिस्थिती आणि नेव्हिगेशन यामुळे शेतकरी तसेच मच्छीमारांना निर्णय घेण्यास मदत होते.
भारताने आपल्या रॉकेटच्या माध्यमातून 34 देशांमधील 430 पेक्षा जास्त पेलोड्स अवकाशात प्रक्षेपित केल्याचेही त्यांनी सांगितले. यामुळे भारताच्या अंतराळ क्षेत्रातील आंतरराष्ट्रीय सहकार्याची व्याप्ती स्पष्ट होते.
चंद्रयान-3 ते आदित्य-L1; भारताच्या अंतराळ प्रवासाचा उल्लेख
भारताच्या अंतराळ मोहिमांच्या यशस्वी प्रवासाचा आढावा घेताना मोदी यांनी चंद्रयान-3 आणि आदित्य-L1सह विविध मोहिमांचा उल्लेख केला.
चंद्रयान-3 मोहिमेने भारताला चंद्राच्या दक्षिण ध्रुवाजवळ यशस्वीपणे उतरवणारा पहिला देश बनवले. हे यश भारताच्या अंतराळ संशोधनासाठी ऐतिहासिक ठरले.
आदित्य-L1 मोहिमेद्वारे सूर्याचा अभ्यास सुरू आहे. सूर्याविषयी अधिक माहिती मिळवणे, त्याचा पृथ्वीवरील परिणाम समजून घेणे आणि अंतराळातील घटनांचा अभ्यास करणे या दृष्टीने या मोहिमेचे महत्त्व आहे.
भारताचा एक अंतराळवीर मागील वर्षी आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानकाला भेट देऊन आला, याचाही पंतप्रधानांनी अभिमानाने उल्लेख केला.
2035 पर्यंत भारतीय अंतराळ स्थानकाचे लक्ष्य
भारताच्या भविष्यातील अंतराळ योजनांबाबतही पंतप्रधान मोदी यांनी महत्त्वपूर्ण माहिती दिली. भारताने 2035 पर्यंत स्वतःचे अंतराळ स्थानक उभारण्याचे लक्ष्य ठेवले आहे.
याशिवाय 2040 पर्यंत भारतीय अंतराळवीराला चंद्रावर पाठवण्याचे महत्त्वाकांक्षी उद्दिष्टही त्यांनी मांडले.
या मोहिमांचा उद्देश केवळ भारताची वैज्ञानिक क्षमता वाढवणे नसून त्याचे फायदे मानवतेच्या व्यापक हितासाठी वापरणे हा असल्याचे मोदी यांनी स्पष्ट केले.
खासगी अंतराळ क्षेत्रालाही मोठी चालना
भारताच्या अंतराळ क्षेत्रात सरकारी संस्थांसोबतच खासगी कंपन्या आणि स्टार्टअप्सची भूमिका वेगाने वाढत आहे. देशातील खासगी अंतराळ क्षेत्र मोठ्या प्रमाणावर विकसित होत असल्याचे मोदी यांनी सांगितले.
नव्या स्टार्टअप्सची ऊर्जा आणि ISROचा अनुभव व तांत्रिक कौशल्य यांच्यातील सहकार्यामुळे भारताच्या अंतराळ क्षेत्राला आणखी वेग मिळू शकतो.
या क्षेत्रात संशोधन, नवीन तंत्रज्ञान, उपग्रह निर्मिती आणि प्रक्षेपण सेवांसारख्या अनेक संधी निर्माण होत आहेत. त्यामुळे भविष्यात भारताचे अंतराळ क्षेत्र अधिक व्यापक होण्याची अपेक्षा आहे.
भारत-फ्रान्स अंतराळ सहकार्याला नवी दिशा
भारत आणि फ्रान्समधील अंतराळ सहकार्याचा इतिहास अनेक दशकांचा आहे. भारताच्या अंतराळ कार्यक्रमाच्या सुरुवातीच्या काळापासून फ्रान्स हा भारताचा विश्वासू भागीदार राहिला आहे.
1960च्या दशकात थुंबा येथून भारताच्या अंतराळ कार्यक्रमाची सुरुवात झाली. त्यानंतर दोन्ही देशांनी पृथ्वी निरीक्षण आणि प्रगत अंतराळ तंत्रज्ञानासह विविध क्षेत्रांमध्ये सहकार्य केले आहे.
मोदी यांनी या भागीदारीचे महत्त्व अधोरेखित करताना वैज्ञानिक प्रगतीसोबतच समाजाच्या हितासाठी तंत्रज्ञानाचा वापर करण्यावर भर दिला.
जगाला भारताच्या पुढील अंतराळ मोहिमेत सहभागी होण्याचे आवाहन
भारताच्या आगामी अंतराळ मोहिमांमध्ये फ्रान्ससह जगातील इतर देशांनी भागीदार म्हणून सहभागी व्हावे, असे खुले आमंत्रण पंतप्रधानांनी दिले.
आंतरराष्ट्रीय सहकार्यामुळे मोठ्या वैज्ञानिक मोहिमा अधिक प्रभावीपणे राबवता येऊ शकतात. ज्ञान, तंत्रज्ञान आणि वैज्ञानिक माहितीची देवाणघेवाण केल्याने अंतराळ संशोधनाचा फायदा अधिक व्यापक पातळीवर पोहोचू शकतो.
अंतराळाचे संरक्षण ही सर्वांची सामूहिक जबाबदारी
अंतराळ क्षेत्रातील भविष्यातील आव्हानांकडेही मोदी यांनी लक्ष वेधले. अंतराळातील वाढती गर्दी आणि शक्तिशाली तंत्रज्ञानामुळे सुरक्षितता आणि शाश्वततेचा प्रश्न अधिक महत्त्वाचा झाला आहे.
अंतराळाचा वापर शांततापूर्ण पद्धतीने व्हावा आणि त्याचे पर्यावरण पुढील पिढ्यांसाठी सुरक्षित राहावे, यासाठी सर्व देशांनी एकत्र काम करण्याची गरज आहे.
मोदी यांनी आपल्या भाषणाच्या शेवटी जगाला एकत्रितपणे अंतराळाचा शोध घेण्याचे, नवनवीन तंत्रज्ञान विकसित करण्याचे आणि अंतराळाचे संरक्षण करण्याचे आवाहन केले.
निष्कर्ष
International Space Summit Paris मधील पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांचे भाषण भारताच्या अंतराळ क्षेत्रातील वाढती क्षमता आणि जागतिक सहकार्यावरील देशाची भूमिका स्पष्ट करणारे ठरले. सुरक्षित, शांततापूर्ण आणि शाश्वत अंतराळासाठी आंतरराष्ट्रीय कायदा, संवाद आणि सहकार्य आवश्यक असल्याचा भारताचा संदेश त्यांनी दिला.
ISROच्या यशापासून खासगी अंतराळ स्टार्टअप्सपर्यंत आणि चंद्रयान-3पासून 2035च्या अंतराळ स्थानक व 2040च्या चंद्र मोहिमेपर्यंत भारताने अंतराळ क्षेत्रासाठी दीर्घकालीन दिशा निश्चित केली आहे. अंतराळाचा फायदा संपूर्ण मानवजातीला मिळावा, हा या प्रवासाचा केंद्रबिंदू असल्याचे मोदी यांनी स्पष्ट केले.