स्वच्छ सेवा आंकलन सुरू; ग्रामपंचायतींच्या स्वच्छता सेवांचे डिजिटल मूल्यांकन

केंद्र सरकारने ग्रामीण भागातील स्वच्छता सेवांची गुणवत्ता आणि सातत्य तपासण्यासाठी ‘स्वच्छ सेवा आंकलन’ (Swachh Seva Aankalan) हा नवीन डिजिटल उपक्रम सुरू केला आहे. केंद्रीय जलशक्ती मंत्री सी. आर. पाटील यांनी 15 सप्टेंबर 2026 रोजी राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांसोबत झालेल्या आभासी बैठकीत या उपक्रमाची सुरुवात केली.

स्वच्छ भारत मिशन (ग्रामीण) 2.0 अंतर्गत विकसित करण्यात आलेली ही वार्षिक, ग्रामपंचायत पातळीवरील डिजिटल स्वयं-मूल्यांकन व्यवस्था आहे. यामध्ये गावातील स्वच्छतेची स्थिती, कचरा व्यवस्थापन, सार्वजनिक स्वच्छता सुविधांची कार्यक्षमता आणि त्यांची देखभाल यांचा आढावा घेतला जाणार आहे.

या प्रक्रियेत केवळ सरकारी अधिकारीच नव्हे, तर ग्रामपंचायत, ग्रामसभा, ग्राम पाणी व स्वच्छता समिती (VWSC) आणि स्थानिक नागरिकांचाही सहभाग राहणार आहे. त्यामुळे गावातील स्वच्छता व्यवस्थेबाबत अधिक पारदर्शकता आणि जबाबदारी निर्माण करण्याचा प्रयत्न आहे.

स्वच्छ सेवा आंकलन म्हणजे काय?

स्वच्छ सेवा आंकलन हे ग्रामपंचायतींना त्यांच्या स्वच्छता व्यवस्थेचे स्वतः मूल्यांकन करण्यासाठी तयार करण्यात आलेले डिजिटल फ्रेमवर्क आहे. ग्रामीण भागातील स्वच्छता सेवा प्रत्यक्षात किती प्रभावीपणे सुरू आहेत, याचा नियमित आढावा घेणे हा त्याचा मुख्य उद्देश आहे.

स्वच्छ भारत मिशन (ग्रामीण) 2.0 अंतर्गत ‘ODF Plus (Model)’ म्हणून घोषित झालेल्या ग्रामपंचायती या मूल्यांकन प्रक्रियेत सहभागी होतील. गावाने उघड्यावर शौचमुक्त स्थिती टिकवून ठेवली आहे का, परिसराची स्वच्छता कशी आहे आणि घन व द्रव कचऱ्याचे व्यवस्थापन योग्य प्रकारे होत आहे का, याचा आढावा घेतला जाईल.

या प्रक्रियेमुळे केवळ एखाद्या गावाला स्वच्छतेचा दर्जा मिळाला आहे की नाही, एवढेच पाहिले जाणार नाही. त्या दर्जाची अंमलबजावणी प्रत्यक्षात टिकून आहे का आणि उपलब्ध सुविधा नियमितपणे वापरात आहेत का, यावरही लक्ष दिले जाणार आहे.

ग्रामपंचायतींची भूमिका महत्त्वाची

या उपक्रमात ग्रामपंचायतींना केंद्रस्थानी ठेवण्यात आले आहे. ग्रामपंचायत, ग्राम पाणी व स्वच्छता समिती आणि स्थानिक समुदाय एकत्रितपणे गावातील स्वच्छता व्यवस्थेचे स्वयं-मूल्यांकन करतील.

यामध्ये स्वच्छतागृहे, कचरा व्यवस्थापन व्यवस्था आणि इतर सामुदायिक स्वच्छता सुविधांची स्थिती तपासली जाईल. सुविधा उपलब्ध असणे पुरेसे नसून त्या कार्यरत आहेत का आणि त्यांची नियमित देखभाल होते का, हेही पाहिले जाईल.

गावातील स्वच्छतेच्या कोणत्या बाबी तपासल्या जाणार?

स्वच्छ सेवा आंकलनाच्या माध्यमातून ग्रामीण स्वच्छता व्यवस्थेच्या विविध पैलूंचा आढावा घेतला जाणार आहे. यामध्ये मुख्यतः तीन महत्त्वाच्या बाबींवर लक्ष केंद्रित केले जाईल.

ODF स्थिती आणि परिसराची स्वच्छता

ग्रामपंचायतीने उघड्यावर शौचास जाण्याची प्रथा रोखण्यात मिळवलेले यश कायम ठेवले आहे का, हे तपासले जाईल. यासोबतच गावातील सार्वजनिक आणि दृश्यमान स्वच्छतेची स्थितीही पाहिली जाईल.

रस्ते, सार्वजनिक ठिकाणे आणि गावातील इतर परिसर स्वच्छ ठेवण्यासाठी व्यवस्था प्रभावीपणे काम करत आहे का, याचा आढावा या प्रक्रियेत घेतला जाईल.

घन आणि द्रव कचरा व्यवस्थापन

गावांमध्ये निर्माण होणाऱ्या घनकचऱ्याचे आणि सांडपाणी किंवा इतर द्रव कचऱ्याचे व्यवस्थापन कसे केले जाते, याचाही आढावा घेतला जाणार आहे.

कचरा संकलन, त्याची योग्य विल्हेवाट आणि उपलब्ध कचरा व्यवस्थापन सुविधा प्रत्यक्षात कार्यरत आहेत का, यावर मूल्यांकनामध्ये भर असेल. त्यामुळे ग्रामीण भागातील स्वच्छता व्यवस्था अधिक नियमित आणि प्रभावी करण्यास मदत होण्याची अपेक्षा आहे.

स्वच्छता सुविधांची देखभालही तपासली जाणार

गावात स्वच्छता आणि कचरा व्यवस्थापनासाठी उभारण्यात आलेल्या सुविधा दीर्घकाळ कार्यरत राहण्यासाठी त्यांची योग्य देखभाल आवश्यक असते. त्यामुळे स्वच्छ सेवा आंकलनात ऑपरेशन अँड मेंटेनन्स (O&M) म्हणजेच सुविधा चालवणे आणि त्यांची देखभाल याचाही समावेश करण्यात आला आहे.

सामुदायिक स्वच्छता सुविधा आणि घन-द्रव कचरा व्यवस्थापनाशी संबंधित मालमत्ता प्रत्यक्षात वापरण्यायोग्य स्थितीत आहेत का, त्यांची नियमित देखभाल होते का आणि त्या व्यवस्थित चालवल्या जात आहेत का, हे तपासले जाईल.

यामुळे केवळ नवीन सुविधा निर्माण करण्याऐवजी आधीपासून उपलब्ध असलेल्या सुविधांचा प्रभावी वापर आणि देखभाल करण्यावरही भर दिला जाणार आहे.

ग्रामसभेच्या माध्यमातून होणार पडताळणी

स्वच्छ सेवा आंकलनातील एक महत्त्वाचा भाग म्हणजे ग्रामसभा पडताळणी. ग्रामपंचायत आणि स्थानिक समुदायाने केलेल्या स्वयं-मूल्यांकनातील निष्कर्ष ग्रामसभेसमोर मांडले जातील.

ग्रामसभा या निष्कर्षांवर चर्चा करून त्यांची पडताळणी करेल. त्यामुळे गावातील स्वच्छतेची वास्तविक परिस्थिती समोर आणण्यासाठी स्थानिक नागरिकांना थेट सहभागी होण्याची संधी मिळणार आहे.

या प्रक्रियेमुळे स्वच्छता व्यवस्थेबाबत निर्णय घेताना स्थानिक अनुभव आणि नागरिकांचा सहभाग वाढण्याची शक्यता आहे. त्याचबरोबर मूल्यांकन प्रक्रियेत पारदर्शकता राखण्यासही मदत होईल.

जिल्हा आणि राज्य पातळीवरही होणार आढावा

ग्रामपंचायत आणि ग्रामसभा पातळीवर झालेल्या मूल्यांकनाची माहिती जिल्हा आणि राज्य किंवा केंद्रशासित प्रदेशातील संबंधित अधिकाऱ्यांनाही उपलब्ध होणार आहे.

जिल्हा आणि राज्य पातळीवरील अधिकारी या माहितीचा आढावा घेऊन गावांमध्ये स्वच्छता सेवांशी संबंधित कोणत्या बाबींमध्ये कमतरता आहे, हे ओळखू शकतील.

यानंतर या कमतरता दूर करण्यासाठी सुधारणा आराखडे तयार करता येतील. त्यामुळे ग्रामपंचायत पातळीवर ओळखल्या गेलेल्या समस्यांवर पुढील स्तरावर नियोजनबद्ध पद्धतीने कार्यवाही करण्याचा मार्ग उपलब्ध होईल.

73व्या घटनादुरुस्तीच्या भावनेला बळ

केंद्र सरकारच्या मते, स्वच्छ सेवा आंकलनाची संकल्पना 73व्या घटनादुरुस्तीच्या भावनेशी जोडलेली आहे. या घटनादुरुस्तीमुळे स्थानिक स्वराज्य संस्थांना अधिक सक्षम करण्याला महत्त्व देण्यात आले आहे.

ग्रामपंचायत आणि ग्रामसभांना त्यांच्या कामगिरीचा आढावा घेण्याची तसेच पुढील सुधारणा निश्चित करण्याची संधी या प्रक्रियेत मिळणार आहे.

गावातील स्वच्छता ही केवळ सरकारी विभागाची जबाबदारी न राहता स्थानिक पातळीवरील सामूहिक जबाबदारी बनवण्याचा यामागील उद्देश आहे. ग्रामपंचायत, समित्या आणि नागरिक यांच्या सहभागातून स्वच्छता सेवांमध्ये सुधारणा करण्यावर भर दिला जाणार आहे.

ग्रामीण स्वच्छता व्यवस्थेत काय बदल अपेक्षित?

स्वच्छ सेवा आंकलनामुळे ग्रामपंचायतींना त्यांच्या स्वच्छता व्यवस्थेतील मजबूत आणि कमकुवत बाजू ओळखण्यास मदत होऊ शकते. नियमित स्वयं-मूल्यांकनामुळे समस्या मोठ्या होण्यापूर्वी त्यांची नोंद घेणे शक्य होईल.

तसेच ग्रामसभा पडताळणीमुळे स्थानिक नागरिकांना स्वच्छता व्यवस्थेवर चर्चा करण्याची संधी मिळेल. जिल्हा आणि राज्य पातळीवरील माहितीच्या आधारे आवश्यक सुधारणा आणि संसाधनांचे नियोजन करण्यासही मदत होऊ शकते.

या संपूर्ण प्रक्रियेत डिजिटल पद्धतीचा वापर होत असल्याने स्वच्छता सेवांच्या प्रगतीचा मागोवा घेण्याची व्यवस्था अधिक सुसूत्र करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आहे.

निष्कर्ष

स्वच्छ सेवा आंकलन हा स्वच्छ भारत मिशन (ग्रामीण) 2.0 अंतर्गत ग्रामीण स्वच्छता सेवांचे नियमित मूल्यांकन करण्यासाठी सुरू करण्यात आलेला महत्त्वाचा डिजिटल उपक्रम आहे. ग्रामपंचायत पातळीवरील स्वयं-मूल्यांकन, ग्रामसभा पडताळणी आणि जिल्हा-राज्य पातळीवरील आढावा या माध्यमातून ग्रामीण स्वच्छता व्यवस्थेतील त्रुटी ओळखून त्यावर सुधारणा करण्याचा प्रयत्न केला जाणार आहे.

ODF स्थिती टिकवणे, गावाची दृश्य स्वच्छता, घन-द्रव कचरा व्यवस्थापन तसेच स्वच्छता सुविधांची देखभाल यावर लक्ष केंद्रित केल्यामुळे गावांमध्ये स्वच्छता सेवा अधिक प्रभावीपणे सुरू ठेवण्यास मदत होऊ शकते. स्थानिक नागरिकांच्या सहभागाला महत्त्व देत ग्रामपंचायतींना अधिक सक्षम करण्याचा प्रयत्न या उपक्रमातून करण्यात आला आहे.

***