Primary Teacher Education Bridge Course अर्थात प्राथमिक शिक्षक शिक्षण प्रमाणपत्र (ब्रिज) कोर्सला केंद्र सरकारने सुरुवात केली आहे. केंद्रीय शिक्षणमंत्री प्रल्हाद जोशी यांनी 16 सप्टेंबर 2026 रोजी नवी दिल्ली येथे या सहा महिन्यांच्या अभ्यासक्रमाचे उद्घाटन केले. हा अभ्यासक्रम B.Ed. पदवीधारक असलेल्या कार्यरत प्राथमिक शिक्षकांसाठी तयार करण्यात आला आहे.
या अभ्यासक्रमाचा मुख्य उद्देश प्राथमिक स्तरावर म्हणजेच इयत्ता 1 ते 5 मधील विद्यार्थ्यांना शिकवण्यासाठी शिक्षकांना आवश्यक शैक्षणिक कौशल्ये आणि अध्यापन क्षमता विकसित करण्यासाठी प्रशिक्षण देणे हा आहे. हा कोर्स National Institute of Open Schooling (NIOS) मार्फत राबवला जाणार आहे.
प्राथमिक शिक्षक शिक्षण ब्रिज कोर्स म्हणजे काय?
Primary Teacher Education Bridge Course हा सहा महिन्यांचा विशेष व्यावसायिक प्रशिक्षण कार्यक्रम आहे. प्राथमिक स्तरावर कार्यरत असलेल्या आणि B.Ed. पदवी असलेल्या काही शिक्षकांना प्राथमिक शिक्षणासाठी आवश्यक असलेली विशिष्ट कौशल्ये विकसित करण्यासाठी हा अभ्यासक्रम तयार करण्यात आला आहे.
या अभ्यासक्रमात बालकेंद्रित, सर्वसमावेशक आणि मुलांच्या विकासाच्या टप्प्याला अनुरूप अध्यापन पद्धतींवर भर दिला जाणार आहे. त्यामुळे शिक्षकांना लहान मुलांच्या विविध शिकण्याच्या गरजा समजून घेऊन त्यानुसार अध्यापन करण्यास मदत होईल.
प्राथमिक शिक्षण हा विद्यार्थ्यांच्या शैक्षणिक विकासाचा महत्त्वाचा टप्पा मानला जातो. त्यामुळे या स्तरावर शिकवणाऱ्या शिक्षकांना केवळ विषयाचे ज्ञान नव्हे, तर बालमानसशास्त्र आणि योग्य अध्यापन पद्धतींचे ज्ञान असणेही महत्त्वाचे आहे.
कोणत्या शिक्षकांसाठी हा अभ्यासक्रम आहे?
PIBच्या प्रसिद्धीनुसार, हा ब्रिज कोर्स अशा कार्यरत प्राथमिक शिक्षकांसाठी आहे ज्यांच्याकडे B.Ed. पदवी आहे आणि ज्यांची प्राथमिक स्तरावरील नियुक्ती संबंधित पात्रता नियमांच्या चौकटीत संरक्षित आहे.
सर्वोच्च न्यायालयाच्या 8 एप्रिल 2024 रोजीच्या निर्णयानंतर NCTEला अशा नियुक्त प्राथमिक शिक्षकांसाठी ब्रिज कोर्स तयार करण्याचा अधिकार देण्यात आला होता, ज्यांच्याकडे D.El.Ed. पात्रता नव्हती.
या पार्श्वभूमीवर 28 जून 2018 ते 11 ऑगस्ट 2023 या कालावधीत प्राथमिक स्तरावर नियुक्त झालेल्या पात्र शिक्षकांसाठी हा अभ्यासक्रम तयार करण्यात आला आहे. प्रसिद्धीनुसार, या शिक्षकांच्या नियुक्तीला NCTEच्या 28 जून 2018 रोजीच्या संबंधित गॅझेट अधिसूचनेअंतर्गत संरक्षण मिळालेले असणे आवश्यक आहे.
NIOS मार्फत अभ्यासक्रमाची अंमलबजावणी
हा ब्रिज कोर्स National Institute of Open Schooling (NIOS) मार्फत राबवला जाणार आहे. कार्यरत शिक्षकांना त्यांच्या नोकरीच्या जबाबदाऱ्या सांभाळून अभ्यासक्रम पूर्ण करता यावा, यासाठी शिक्षणाची पद्धत खुल्या आणि दूरस्थ शिक्षणावर आधारित ठेवण्यात आली आहे.
या पद्धतीमुळे शिक्षकांना डिजिटल माध्यमातून अभ्यासक्रमातील सामग्री मिळू शकते. त्यांना ऑनलाइन संपर्क वर्ग, ई-लर्निंग साहित्य, व्हिडिओ ट्युटोरियल्स आणि इतर पूरक डिजिटल संसाधनांचा वापर करता येईल.
अभ्यासक्रमात किमान 10 दिवसांचे ऑनलाइन संपर्क वर्ग आणि किमान 20 दिवसांचा शाळा-आधारित अनुभव असणार आहे. त्यामुळे शिक्षकांना केवळ सैद्धांतिक ज्ञान न मिळता प्रत्यक्ष वर्गातील अध्यापनाचा अनुभवही घेता येईल.
सहा सैद्धांतिक अभ्यासक्रम आणि प्रात्यक्षिक
ब्रिज कोर्समध्ये सहा सैद्धांतिक अभ्यासक्रमांसोबत शाळा-आधारित प्रात्यक्षिकाचा समावेश आहे. यात प्रत्यक्ष अध्यापन, चिंतनात्मक नोंदी आणि पोर्टफोलिओसारख्या उपक्रमांचा समावेश केला जाणार आहे.
शिक्षकांनी वर्गात वापरलेल्या अध्यापन पद्धतींचा विचार करून त्यामध्ये आवश्यक सुधारणा करता याव्यात, यासाठी अशा उपक्रमांचा उपयोग होऊ शकतो.
प्राथमिक शिक्षणाची गुणवत्ता सुधारण्यावर भर
या अभ्यासक्रमाचा एक महत्त्वाचा उद्देश प्राथमिक स्तरावरील शिक्षणाची गुणवत्ता मजबूत करणे हा आहे. लहान मुलांच्या शिकण्याच्या पद्धती आणि गरजा वेगवेगळ्या असतात. त्यामुळे शिक्षकांना प्रत्येक विद्यार्थ्याच्या गरजेनुसार अध्यापन करण्याची क्षमता विकसित करणे आवश्यक आहे.
अभ्यासक्रमामध्ये बालकेंद्रित आणि सर्वसमावेशक शिक्षण पद्धतींवर भर दिला जाणार आहे. याचा अर्थ विद्यार्थ्यांच्या विविध क्षमतांचा आणि शिकण्याच्या गरजांचा विचार करून अध्यापन करण्यावर लक्ष दिले जाईल.
या प्रशिक्षणातून शिक्षकांमध्ये कौशल्यांसोबतच योग्य दृष्टिकोन आणि स्वतःच्या अध्यापन पद्धतीचे परीक्षण करण्याची क्षमता विकसित करण्याचा प्रयत्न केला जाणार आहे.
22 भाषांमध्ये परीक्षा लिहिण्याची सुविधा
या अभ्यासक्रमाचे अध्यापन माध्यम हिंदी आणि इंग्रजी असेल. मात्र, सार्वजनिक परीक्षेतील सैद्धांतिक प्रश्नपत्रिकेची उत्तरे शिक्षकांना भारतीय राज्यघटनेच्या आठव्या अनुसूचीतील 22 अनुसूचित भाषांपैकी कोणत्याही भाषेत लिहिता येणार आहेत.
यामुळे विविध भाषिक पार्श्वभूमी असलेल्या शिक्षकांना परीक्षा देताना अधिक पर्याय उपलब्ध होतील.
अभ्यासक्रमाच्या डिजिटल स्वरूपामुळे शिक्षकांना स्वयं-अध्ययनासाठी आवश्यक सामग्री ऑनलाइन उपलब्ध होणार आहे. ऑडिओ, व्हिडिओ आणि संवादात्मक डिजिटल सामग्रीचाही पूरक साधन म्हणून वापर केला जाणार आहे.
ऑनलाइन प्रवेश प्रक्रिया
पात्र शिक्षकांना या अभ्यासक्रमासाठी ऑनलाइन पद्धतीने प्रवेश घेता येणार आहे. त्यासाठी NIOSच्या अधिकृत ब्रिज कोर्स पोर्टलचा वापर करावा लागेल.
प्रवेश प्रक्रियेदरम्यान पात्र शिक्षकांना आवश्यक कागदपत्रे ऑनलाइन अपलोड करता येतील. तसेच संबंधित डॅशबोर्डवरून प्रवेशाचा अर्ज आणि त्याची स्थिती तपासता येईल.
अभ्यासक्रमातील स्वयं-अध्ययन सामग्री डिजिटल स्वरूपात उपलब्ध करून दिली जाणार आहे. त्यामुळे शिक्षकांना त्यांच्या सोयीच्या वेळेनुसार अभ्यास करण्याची सुविधा मिळेल.
शिक्षकांच्या व्यावसायिक विकासासाठी महत्त्वाचा टप्पा
प्राथमिक स्तरावरील शिक्षकांना आधुनिक अध्यापन पद्धतींचे प्रशिक्षण देण्याच्या दृष्टीने हा अभ्यासक्रम महत्त्वाचा उपक्रम म्हणून मांडण्यात आला आहे. सैद्धांतिक शिक्षणासोबत प्रत्यक्ष शाळेतील अनुभव देण्याची रचना या अभ्यासक्रमात करण्यात आली आहे.
शिक्षकांना मुलांच्या विविध शिकण्याच्या गरजा समजून घेणे, वर्गातील परिस्थितीनुसार अध्यापन पद्धती बदलणे आणि विद्यार्थ्यांच्या सर्वांगीण विकासाला मदत करणारे वातावरण तयार करणे यासाठी प्रशिक्षण दिले जाणार आहे.
या कार्यक्रमात अध्यापनाला केवळ पाठ्यपुस्तकावर आधारित प्रक्रिया न मानता परिस्थितीनुसार बदलणारी आणि विद्यार्थ्यांच्या गरजांवर आधारित व्यावसायिक प्रक्रिया म्हणून पाहण्यावर भर देण्यात आला आहे.
निष्कर्ष
Primary Teacher Education Bridge Course हा B.Ed. पदवीधारक कार्यरत प्राथमिक शिक्षकांसाठी सहा महिन्यांचा विशेष अभ्यासक्रम आहे. NIOSच्या माध्यमातून राबवला जाणारा हा कार्यक्रम ऑनलाइन शिक्षण, संपर्क वर्ग आणि शाळा-आधारित प्रात्यक्षिक यांच्या माध्यमातून शिक्षकांच्या प्राथमिक अध्यापन कौशल्यांना बळकटी देण्यावर केंद्रित आहे.
PIBच्या प्रसिद्धीनुसार, या अभ्यासक्रमामागे प्राथमिक स्तरावरील शिक्षणाची गुणवत्ता मजबूत करणे आणि शिक्षकांना मुलांच्या विविध शिकण्याच्या गरजा प्रभावीपणे हाताळण्यासाठी आवश्यक कौशल्ये देणे हा उद्देश आहे. पात्र शिक्षकांना ऑनलाइन पोर्टलच्या माध्यमातून प्रवेश प्रक्रिया पूर्ण करता येणार आहे.