देशभरातील आयुष सेवा अधिक सुलभ, दर्जेदार आणि नागरिकांच्या गरजांनुसार उपलब्ध करून देण्यासाठी केंद्र आणि राज्यांनी एकत्रितपणे काम करण्याची गरज असल्याचे केंद्रीय आयुष राज्यमंत्री (स्वतंत्र प्रभार) तसेच आरोग्य व कुटुंब कल्याण राज्यमंत्री प्रतापराव जाधव यांनी सांगितले. हैदराबाद येथील कनहा शांती वनम येथे आयोजित राष्ट्रीय कार्यशाळेत ते बोलत होते.
नीती आयोगाच्या वतीने ‘राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांमधील आयुष परिसंस्था मजबूत करणे’ या विषयावर राष्ट्रीय कार्यशाळेचे आयोजन करण्यात आले होते. या कार्यशाळेत केंद्र सरकारचे वरिष्ठ अधिकारी, ३० हून अधिक राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांचे प्रतिनिधी तसेच विविध संस्थांमधील तज्ज्ञ सहभागी झाले.
आयुष सेवा जनतेपर्यंत पोहोचवण्यावर भर
प्रतापराव जाधव यांनी आपल्या प्रमुख भाषणात देशातील आयुष आरोग्य व्यवस्थेची व्याप्ती वाढविण्यासाठी केंद्र, राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांमध्ये अधिक चांगला समन्वय आवश्यक असल्याचे स्पष्ट केले.
आयुष सेवा केवळ उपलब्ध करून देणे पुरेसे नसून त्या सामान्य नागरिकांना सहज मिळतील आणि त्यांच्या आरोग्यविषयक गरजा लक्षात घेऊन दिल्या जातील, यावर भर देणे आवश्यक असल्याचे त्यांनी सांगितले.
बदलत्या आरोग्यविषयक गरजा लक्षात घेता आयुष सेवांमध्ये गुणवत्ता, सुलभता आणि लोककेंद्रित सेवा वितरण या बाबींना प्राधान्य देण्याचे आवाहन त्यांनी केले.
यामुळे देशातील अधिकाधिक नागरिकांना आयुष उपचार आणि आरोग्य सेवांचा लाभ मिळण्यास मदत होऊ शकते.
३० हून अधिक राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांचा सहभाग
नीती आयोगाने आयोजित केलेल्या या राष्ट्रीय कार्यशाळेत ३० हून अधिक राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेश सहभागी झाले. आयुष क्षेत्रातील विविध अनुभव, यशस्वी पद्धती आणि नाविन्यपूर्ण उपक्रम एकमेकांसोबत शेअर करण्यासाठी ही कार्यशाळा महत्त्वपूर्ण व्यासपीठ ठरली.
आयुष आरोग्य सेवा, शिक्षण, संशोधन, मनुष्यबळाची क्षमता वाढविणे आणि व्यापक आरोग्य व्यवस्थेसोबत आयुषचा समन्वय अशा विविध विषयांवर कार्यशाळेत चर्चा करण्यात आली.
वेगवेगळ्या राज्यांमध्ये राबविण्यात येणाऱ्या चांगल्या उपक्रमांची माहिती इतर राज्यांना मिळाल्याने भविष्यात त्याचा उपयोग स्थानिक गरजांनुसार करता येऊ शकतो.
केंद्र-राज्य समन्वयाला महत्त्व
आयुष व्यवस्था मजबूत करण्यासाठी केंद्र आणि राज्य सरकारांमधील समन्वय अत्यंत महत्त्वाचा आहे. केंद्राकडून धोरणात्मक मार्गदर्शन आणि आवश्यक सहकार्य मिळते, तर प्रत्यक्ष सेवा नागरिकांपर्यंत पोहोचविण्यात राज्ये आणि स्थानिक यंत्रणांची भूमिका महत्त्वाची असते.
त्यामुळे आयुष सेवांच्या प्रभावी अंमलबजावणीसाठी केंद्र, राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांनी परस्पर अनुभव आणि सर्वोत्तम पद्धतींची देवाणघेवाण करण्याची गरज या कार्यशाळेत अधोरेखित करण्यात आली.
तंत्रज्ञान आणि पुराव्यावर आधारित आरोग्यसेवेवर चर्चा
नीती आयोगाचे सदस्य (आरोग्य) प्रो. (डॉ.) एम. श्रीनिवास यांनी आरोग्यसेवांमध्ये तंत्रज्ञानाचा प्रभावी वापर आणि पुराव्यावर आधारित दृष्टिकोन महत्त्वाचा असल्याचे सांगितले.
तंत्रज्ञानाचा योग्य वापर आणि उपलब्ध वैज्ञानिक पुराव्यांच्या आधारे आरोग्यसेवा अधिक प्रभावी करण्याची मोठी क्षमता आहे. यामुळे भारतासह जगभरातील आरोग्य परिणाम सुधारण्यास मदत होऊ शकते.
आयुष क्षेत्रात तंत्रज्ञानाचा वापर प्रशिक्षण, संशोधन, माहितीची देवाणघेवाण आणि आरोग्य सेवांच्या व्यवस्थापनासाठी उपयुक्त ठरू शकतो.
मात्र, तंत्रज्ञानाचा वापर करताना नागरिकांच्या गरजा आणि आरोग्यसेवेची गुणवत्ता यांना केंद्रस्थानी ठेवणे आवश्यक आहे.
जमीनी पातळीवरील अंमलबजावणी महत्त्वाची
आयुष मंत्रालयाचे सचिव वैद्य राजेश कोटेचा यांनी आयुष व्यवस्था मजबूत करण्यामध्ये राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांची महत्त्वपूर्ण भूमिका असल्याचे स्पष्ट केले.
आयुषशी संबंधित योजना आणि सेवा प्रभावीपणे राबवून त्यांचा लाभ जमीनी पातळीवर नागरिकांपर्यंत पोहोचवणे आवश्यक आहे. यासाठी प्रशिक्षित मनुष्यबळ, योग्य पायाभूत सुविधा, प्रभावी प्रशिक्षण आणि सक्षम सेवा वितरण व्यवस्था गरजेची आहे.
राज्यांच्या अनुभवांमधून स्थानिक पातळीवरील अडचणी समजून घेता येतात. त्यावर सामूहिकपणे उपाय शोधल्यास आयुष सेवांची अंमलबजावणी अधिक परिणामकारक होऊ शकते.
शिक्षण आणि संशोधनालाही प्राधान्य
कार्यशाळेत आयुष शिक्षण आणि संशोधन या क्षेत्रांवरही विशेष चर्चा करण्यात आली. आयुष क्षेत्रातील आरोग्य कर्मचाऱ्यांना आधुनिक गरजांनुसार प्रशिक्षण देणे आणि त्यांची क्षमता वाढवणे महत्त्वाचे असल्याचे यावेळी अधोरेखित झाले.
त्याचबरोबर संशोधनाला चालना दिल्यास आयुष उपचार पद्धती, त्यांचे परिणाम आणि आरोग्य क्षेत्रातील त्यांचा उपयोग अधिक चांगल्या प्रकारे समजून घेता येऊ शकतो.
संशोधनातून मिळणाऱ्या विश्वासार्ह माहितीचा वापर भविष्यातील आरोग्य धोरणे आणि सेवा अधिक प्रभावी करण्यासाठी केला जाऊ शकतो.
व्यापक आरोग्य व्यवस्थेशी आयुषचा समन्वय
राष्ट्रीय कार्यशाळेत आयुष सेवांना देशाच्या व्यापक आरोग्य व्यवस्थेशी जोडण्याच्या मुद्द्यावरही चर्चा झाली.
नागरिकांना सर्वसमावेशक आरोग्यसेवा उपलब्ध करून देण्यासाठी विविध आरोग्य पद्धतींमध्ये योग्य समन्वय असणे आवश्यक आहे. यासाठी सेवा वितरण, प्रशिक्षण, संदर्भ सेवा आणि संस्थांमधील सहकार्य याकडे लक्ष देण्याची गरज आहे.
आयुष सेवांचा विस्तार करताना नागरिकांना दर्जेदार आणि सुलभ आरोग्य सुविधा मिळणे हे प्रमुख उद्दिष्ट असावे, असा संदेश या चर्चेतून पुढे आला.
आयुष परिसंस्था मजबूत करण्यासाठी सामूहिक प्रयत्न
या राष्ट्रीय कार्यशाळेत केंद्र आणि राज्य सरकारांमधील सहकार्य अधिक मजबूत करण्याची गरज स्पष्ट करण्यात आली. देशातील प्रत्येक राज्याची आरोग्यविषयक परिस्थिती आणि स्थानिक गरजा वेगवेगळ्या आहेत.
त्यामुळे एका राज्यातील यशस्वी मॉडेल दुसऱ्या राज्यात जसेच्या तसे लागू करण्याऐवजी स्थानिक परिस्थितीनुसार त्यामध्ये आवश्यक बदल करणे उपयुक्त ठरू शकते.
राज्यांमधील चांगले अनुभव, नाविन्यपूर्ण उपक्रम आणि प्रभावी कार्यपद्धती सामायिक केल्यामुळे देशातील आयुष व्यवस्थेला अधिक सक्षम करण्यास मदत होऊ शकते.
निष्कर्ष
हैदराबाद येथे झालेल्या राष्ट्रीय कार्यशाळेत आयुष सेवा अधिक सुलभ, दर्जेदार आणि लोककेंद्रित करण्यासाठी केंद्र आणि राज्यांमध्ये मजबूत सहकार्याची गरज अधोरेखित झाली. प्रतापराव जाधव यांनी राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांना आयुष सेवांची पोहोच आणि परिणामकारकता वाढविण्यासाठी एकत्रितपणे काम करण्याचे आवाहन केले.
तंत्रज्ञानाचा वापर, पुराव्यावर आधारित दृष्टिकोन, आयुष शिक्षण, संशोधन, मनुष्यबळाची क्षमता वाढवणे आणि व्यापक आरोग्य व्यवस्थेशी समन्वय या माध्यमातून देशातील आयुष सेवा अधिक सक्षम करण्याच्या दिशेने प्रयत्न सुरू आहेत. सर्व नागरिकांना सर्वसमावेशक आणि सुलभ आरोग्यसेवा उपलब्ध करून देण्याच्या उद्दिष्टासाठी केंद्र-राज्य सहकार्य महत्त्वाची भूमिका बजावणार आहे.