संरक्षण लेखा विभागाचा 279वा वार्षिक दिन
नवी दिल्ली येथे संरक्षण लेखा विभागाचा 279वा वार्षिक दिन 1 ऑक्टोबर 2026 रोजी साजरा केला जाणार आहे. संरक्षणमंत्री राजनाथ सिंह यांच्या उपस्थितीत डॉ. डी. एस. कोठारी सभागृह, DRDO भवन येथे हा कार्यक्रम होणार आहे. या कार्यक्रमात संरक्षण मंत्रालयाच्या आर्थिक व्यवस्थापनाशी संबंधित अनेक महत्त्वाच्या IT उपक्रमांचे उद्घाटन आणि विविध प्रकाशनांचे प्रकाशन केले जाणार आहे.
संरक्षण लेखा विभाग म्हणजेच Defence Accounts Department (DAD) हा संरक्षण दल आणि संरक्षण मंत्रालयाला लेखा, आर्थिक सल्ला, अंतर्गत लेखापरीक्षण तसेच संरक्षण निवृत्तीवेतन व्यवस्थापनासारख्या महत्त्वाच्या सेवा पुरवतो. विभागाच्या वार्षिक दिनानिमित्त त्याच्या दीर्घ प्रवासाचा आणि आधुनिक होत असलेल्या डिजिटल व्यवस्थेचा आढावा घेतला जाणार आहे.
राजनाथ सिंह यांच्या हस्ते महत्त्वाच्या IT उपक्रमांचे लोकार्पण
वार्षिक दिनाच्या कार्यक्रमात संरक्षणमंत्री राजनाथ सिंह यांच्या हस्ते संरक्षण लेखा विभागाशी संबंधित काही महत्त्वाचे डिजिटल उपक्रम सुरू करण्यात येणार आहेत.
यामध्ये Indian Army Financial Information System (IAFIS) चे विभागाच्या SAKSHAM प्लॅटफॉर्मसोबत एकत्रीकरण करण्यात येणार आहे. या एकत्रीकरणामुळे आर्थिक माहिती आणि प्रक्रियांमध्ये अधिक समन्वय साधण्यास मदत होण्याची अपेक्षा आहे.
याशिवाय संरक्षण मंत्रालयासाठी National Compilation System (NCS) ची सुधारित आवृत्तीही सादर केली जाणार आहे. या प्रणालीचा उद्देश संरक्षण मंत्रालयाशी संबंधित आर्थिक माहितीचे संकलन आणि व्यवस्थापन अधिक आधुनिक पद्धतीने करण्याशी संबंधित आहे.
PRISM प्लॅटफॉर्मचीही सुरुवात
कार्यक्रमात Payment Routing and Integrated System Management (PRISM) प्लॅटफॉर्मही सुरू केला जाणार आहे. संरक्षण मंत्रालयात Treasury-Single Account Payments व्यवस्था आणण्यासाठी या प्लॅटफॉर्मचा उपयोग केला जाणार आहे.
डिजिटल पद्धतीने आर्थिक व्यवहार आणि पेमेंट व्यवस्थापन अधिक एकत्रित करण्याच्या दिशेने हा उपक्रम महत्त्वाचा मानला जात आहे.
संरक्षण खर्चावरील महत्त्वाचे प्रकाशन होणार प्रसिद्ध
वार्षिक दिनानिमित्त संरक्षण क्षेत्रातील आर्थिक माहिती आणि विभागाच्या कामकाजाशी संबंधित अनेक प्रकाशनेही प्रसिद्ध केली जाणार आहेत.
यामध्ये Comprehensive Statistical Handbook on Defence Expenditure (COSHE) 2026 या प्रकाशनाचा समावेश आहे. संरक्षण खर्चाशी संबंधित सांख्यिकीय माहिती या हँडबुकमध्ये उपलब्ध होणार आहे.
याशिवाय संरक्षण लेखा विभागाचे अंतर्गत हिंदी मासिक ‘रक्षा लेखा भारती’ देखील प्रसिद्ध केले जाणार आहे. विभागाच्या विविध उपक्रमांबरोबरच कर्मचारी आणि संस्थात्मक घडामोडींशी संबंधित माहिती या माध्यमातून मांडली जाते.
Market Intelligence Report 2025-2026 हे आणखी एक महत्त्वाचे प्रकाशन या कार्यक्रमात जारी केले जाणार आहे. संरक्षण क्षेत्रातील बाजारपेठेशी संबंधित माहिती आणि विश्लेषणासाठी अशा अहवालांचा उपयोग केला जातो.
SPARSH प्रणालीवर लघुपट
कार्यक्रमात संरक्षण निवृत्तीवेतन व्यवस्थेतील महत्त्वाच्या SPARSH प्रणालीवर आधारित एक लघुपटही प्रदर्शित केला जाणार आहे.
SPARSH म्हणजे System for Pension Administration (Raksha). ही संरक्षण निवृत्तीवेतन व्यवस्थेशी संबंधित डिजिटल प्रणाली आहे. निवृत्तीवेतन प्रशासनातील प्रक्रिया अधिक डिजिटल आणि सुलभ करण्याच्या उद्देशाने या प्रणालीचा वापर केला जातो.
उत्कृष्ट कामगिरी करणाऱ्या अधिकारी-कर्मचाऱ्यांचा सन्मान
वार्षिक दिनाच्या कार्यक्रमात Raksha Mantri Awards for Excellence 2026 हे पुरस्कारही प्रदान केले जाणार आहेत.
संरक्षण मंत्रालय आणि संरक्षण लेखा विभागाच्या महत्त्वाच्या उपक्रमांच्या अंमलबजावणीत उल्लेखनीय कामगिरी करणाऱ्या अधिकारी आणि कर्मचाऱ्यांना या पुरस्कारांनी गौरविण्यात येणार आहे.
या पुरस्कारांद्वारे विभागातील उत्कृष्ट कामगिरी, योगदान आणि विविध उपक्रमांच्या अंमलबजावणीतील सहभागाची दखल घेतली जाणार आहे.
1747 पासून संरक्षण लेखा विभागाचा प्रवास
संरक्षण लेखा विभागाचा इतिहास अनेक शतकांपूर्वीचा आहे. विभागाच्या माहितीनुसार, त्याची सुरुवात 1747 मध्ये Military Pay Master या पदाच्या नियुक्तीपासून झाली.
त्यानंतर संरक्षण दलांच्या आणि संरक्षण मंत्रालयाच्या बदलत्या गरजांनुसार विभागाच्या कामकाजात सातत्याने बदल होत गेले. पारंपरिक वेतन आणि लेखा व्यवस्थेपासून पुढे जात विभागाने आधुनिक आर्थिक व्यवस्थापन आणि डिजिटल प्रणालींचा स्वीकार केला.
आज संरक्षण लेखा विभाग संरक्षण क्षेत्रातील आर्थिक व्यवस्थापनाशी संबंधित विविध महत्त्वाच्या जबाबदाऱ्या पार पाडतो.
यामध्ये Internal Audit, Accounting, Financial Advice आणि Defence Pensions Management या प्रमुख सेवांचा समावेश आहे. संरक्षण दलांच्या आर्थिक व्यवहारांमध्ये पारदर्शकता, अचूकता आणि प्रभावी व्यवस्थापनासाठी या सेवा महत्त्वाच्या ठरतात.
डिजिटल व्यवस्थेकडे संरक्षण लेखा विभागाची वाटचाल
279व्या वार्षिक दिनाच्या कार्यक्रमातून संरक्षण लेखा विभागाच्या डिजिटल परिवर्तनावरही भर दिला जाणार आहे. IAFIS, SAKSHAM, NCS आणि PRISM यांसारख्या प्रणालींच्या माध्यमातून आर्थिक माहिती, लेखा प्रक्रिया आणि पेमेंट व्यवस्थापन अधिक तंत्रज्ञानाधारित करण्याचा प्रयत्न दिसून येतो.
विशेषतः विविध आर्थिक प्रणालींमधील एकत्रीकरणामुळे माहितीचा प्रवाह अधिक समन्वयित होण्यास मदत होऊ शकते. त्याचबरोबर संरक्षण मंत्रालयातील डिजिटल आर्थिक प्रक्रियांना एकसंध स्वरूप देण्याच्या दिशेनेही हे उपक्रम महत्त्वाचे आहेत.
मात्र या प्रणालींचा प्रत्यक्ष परिणाम त्यांच्या अंमलबजावणीच्या पद्धतीवर आणि संबंधित विभागांमधील समन्वयावर अवलंबून असेल.
संरक्षण लेखा विभागाच्या 279व्या वार्षिक दिनाचे महत्त्व
संरक्षण लेखा विभागाचा 279वा वार्षिक दिन हा केवळ विभागाच्या इतिहासाचा उत्सव नसून त्याच्या बदलत्या कार्यपद्धतीचेही प्रतिबिंब आहे. एका बाजूला 1747 पासून सुरू झालेला दीर्घ संस्थात्मक प्रवास अधोरेखित केला जाणार आहे, तर दुसऱ्या बाजूला आधुनिक IT प्रणाली आणि डिजिटल आर्थिक व्यवस्थापनाला प्राधान्य दिले जाणार आहे.
राजनाथ सिंह यांच्या हस्ते होणारे IT उपक्रमांचे लोकार्पण, नवीन प्रकाशने, SPARSHवरील लघुपट आणि उत्कृष्ट कामगिरी करणाऱ्या अधिकारी-कर्मचाऱ्यांचा सन्मान हे या कार्यक्रमाचे प्रमुख आकर्षण असणार आहे.
निष्कर्ष
संरक्षण लेखा विभाग 1 ऑक्टोबर 2026 रोजी आपला 279वा वार्षिक दिन साजरा करणार असून, या निमित्ताने संरक्षण मंत्रालयाच्या आर्थिक आणि डिजिटल व्यवस्थापनाशी संबंधित अनेक नवीन उपक्रम पुढे आणले जाणार आहेत. IAFIS-SAKSHAM एकत्रीकरण, सुधारित NCS आणि PRISM प्लॅटफॉर्मसह विविध प्रकाशनांचे प्रकाशन हा कार्यक्रमाचा महत्त्वाचा भाग असेल. विभागाच्या ऐतिहासिक वारशासोबतच आधुनिक डिजिटल व्यवस्थेकडे होत असलेली वाटचाल या कार्यक्रमातून अधोरेखित होणार आहे.