तलबीरा II आणि III कोळसा खाणीत विक्रमी उत्पादन; ऊर्जा सुरक्षेला मोठी चालना

ओडिशातील तलबीरा II आणि III कोळसा खाण प्रकल्पाने आर्थिक वर्ष 2025-26 मध्ये विक्रमी कामगिरी नोंदवली आहे. या खाणीत वर्षभरात तब्बल 19.14 दशलक्ष टन (MT) कोळशाचे उत्पादन झाले असून, मागील वर्षाच्या तुलनेत उत्पादनात 11.28 टक्क्यांची वाढ झाली आहे. केंद्र सरकारच्या देशांतर्गत कोळसा उत्पादन आणि ऊर्जा सुरक्षेला बळकटी देण्याच्या प्रयत्नांमध्ये या खाणीचे योगदान महत्त्वाचे ठरत आहे.

संबलपूर आणि झारसुगुडा जिल्ह्यांमध्ये पसरलेली ही खुली कोळसा खाण NLC India Ltd. ला 2 मे 2016 रोजी Coal Mines (Special Provisions) Act, 2015 अंतर्गत वाटप करण्यात आली होती. उत्पादनासोबतच तंत्रज्ञान, सुरक्षा, पर्यावरण संवर्धन, रोजगार आणि सामाजिक विकासाच्या क्षेत्रातही खाणीने उल्लेखनीय कामगिरी केली आहे.

तलबीरा II आणि III कोळसा खाणीत विक्रमी उत्पादन

आर्थिक वर्ष 2025-26 मध्ये तलबीरा II आणि III ने आतापर्यंतचे सर्वाधिक वार्षिक कोळसा उत्पादन नोंदवले. 19.14 MT उत्पादन हे या खाणीच्या इतिहासातील सर्वोच्च वार्षिक उत्पादन ठरले आहे.

या कालावधीत दैनंदिन आणि मासिक उत्पादनाचेही नवे विक्रम झाले. 21 मार्च 2026 रोजी एका दिवसात 1,26,138.07 टन कोळसा काढण्यात आला. तसेच मार्च 2026 मध्ये 3.39 MT मासिक उत्पादन नोंदवण्यात आले.

ही वाढ देशातील वाढत्या ऊर्जेच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी देशांतर्गत कोळसा उपलब्धता वाढवण्याच्या दृष्टीने महत्त्वाची मानली जात आहे.

कोळसा डिस्पॅचमध्येही नवा विक्रम

उत्पादनाबरोबरच कोळशाच्या डिस्पॅचमध्येही खाणीने विक्रमी कामगिरी केली. आर्थिक वर्ष 2025-26 मध्ये 17.69 MT कोळशाचा विक्रमी डिस्पॅच करण्यात आला.

यापैकी सुमारे 10.72 MT कोळसा वीज क्षेत्राला, तर 6.97 MT कोळसा गैर-नियंत्रित क्षेत्राला पुरवण्यात आला. तलबीरा II आणि III मधून मिळणारा कोळसा देशातील अनेक वीज प्रकल्पांसाठी महत्त्वाचा ठरत आहे.

NTPC दर्लिपाली, NTPC गदरवारा, NTPC खरगोन आणि NTPC कुडगी यांसह ओडिशा, छत्तीसगड, झारखंड, मध्य प्रदेश, कर्नाटक, आंध्र प्रदेश, तामिळनाडू आणि पश्चिम बंगालमधील विविध वीज प्रकल्पांना या खाणीतून कोळसा पुरवला जातो.

आतापर्यंत 72.23 MT कोळसा उत्पादन

तलबीरा II आणि III खाणीने उत्पादन सुरू झाल्यापासून सातत्याने प्रगती केली आहे. 14 ऑगस्ट 2026 पर्यंत या खाणीचे एकूण संचयी कोळसा उत्पादन 72.23 MT, तर संचयी डिस्पॅच 70.89 MT इतका झाला आहे.

देशांतर्गत कोळसा उत्पादन वाढवण्याच्या सरकारी धोरणामुळे कार्यान्वित झालेल्या कोळसा संसाधनांचा प्रत्यक्ष फायदा कसा होऊ शकतो, याचे उदाहरण म्हणून या खाणीकडे पाहिले जात आहे.

भारताची आयातीत कोळशावरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठी देशांतर्गत उत्पादन वाढवणे महत्त्वाचे आहे. अशा प्रकल्पांमधील वाढलेले उत्पादन ऊर्जा क्षेत्राला अधिक स्थिर पुरवठा देण्यास मदत करू शकते.

आधुनिक तंत्रज्ञानामुळे खाणकाम अधिक कार्यक्षम

तलबीरा II आणि III मध्ये उत्पादन आणि वाहतूक व्यवस्था अधिक कार्यक्षम करण्यासाठी आधुनिक तंत्रज्ञानाचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जात आहे.

डिजिटल लॉजिस्टिक्स व्यवस्थापन प्रणाली

खाणीत Digital Logistics Management System (DLMS) वापरण्यात येते. या प्रणालीद्वारे कोळशाच्या वाहतूक आणि डिस्पॅचवर डिजिटल पद्धतीने लक्ष ठेवले जाते.

RFID आधारित वाहन तपासणी, AI कॅमेरे आणि तंत्रज्ञानाधारित प्रवेश-निर्गमन गेट्स यामुळे वाहनांची प्रक्रिया जलद झाली आहे. प्रणाली लागू केल्यानंतर प्रवेश गेटवरील वाहन प्रक्रिया वेळ 1.42 मिनिटांवरून 0.54 मिनिटांपर्यंत कमी झाला.

तसेच वाहनाच्या रिकाम्या वजनाच्या मोजणीसाठी लागणारा वेळ 1.34 मिनिटांवरून 0.48 मिनिटांपर्यंत कमी झाला आहे.

खाणीत GPS आधारित वाहन व्यवस्थापन, जिओ-फेन्सिंग, ड्रोन सर्व्हेक्षण, 3D लेझर स्कॅनिंग, यांत्रिक ट्रक लोडिंग, CCTV आणि हवेच्या गुणवत्तेवर लक्ष ठेवणाऱ्या यंत्रणांचाही वापर केला जात आहे.

पर्यावरण संरक्षणावरही भर

कोळसा उत्पादनासोबत पर्यावरणाचे संरक्षण करण्यासाठी विविध उपाययोजना करण्यात आल्या आहेत. खाण परिसरात मोठ्या प्रमाणावर वृक्षारोपण करण्यात आले आहे.

खाण लीज क्षेत्रात 23.43 हेक्टरवर 64,288 रोपे, तर लीज क्षेत्राबाहेर 29.48 हेक्टरवर 65,202 रोपे लावण्यात आली आहेत.

खाणीमध्ये 11.68 kW सौर ऊर्जा क्षमता बसवण्यात आली आहे. यामध्ये आसपासच्या गावांमधील सौर पथदिवे आणि खाण परिसरातील सौर प्रकाशयोजनांचाही समावेश आहे.

धूळ नियंत्रणासाठी ओल्या पद्धतीने ड्रिलिंग, पाण्याची फवारणी, फॉग कॅनन, निश्चित स्प्रिंकलिंग व्यवस्था, विंड बॅरिअर्स, ट्रक वॉशिंग सिस्टम आणि यांत्रिक रस्ते सफाई यांसारख्या उपायांचा वापर केला जात आहे.

सुरक्षेच्या बाबतीतही महत्त्वाची कामगिरी

तलबीरा II आणि III खाणीने सुरक्षेला विशेष प्राधान्य दिले आहे. खाण सुरू झाल्यापासून एकही जीवघेणा अपघात झालेला नसल्याचे केंद्र सरकारने सांगितले आहे.

सुरक्षा व्यवस्थापन योजना, वाहतूक आणि हॉल रोड व्यवस्थापन, वैयक्तिक सुरक्षा साधनांचा वापर, सुरक्षित स्फोट प्रक्रिया, सुरक्षा प्रशिक्षण आणि अपघातपूर्व घटनांची नोंद यावर भर दिला जातो.

यासाठी ARAN Safety App चा वापर केला जातो. खाणीला Annual Mines Safety Fortnight अंतर्गत अनेक पुरस्कार आणि मान्यताही मिळाल्या आहेत.

याशिवाय Ministry of Coal च्या Star Rating Evaluation मध्ये या खाणीने FY 2020-21 ते FY 2024-25 या सलग पाच आर्थिक वर्षांत Five-Star Rating मिळवली आहे.

रोजगार आणि स्थानिक विकासाला चालना

तलबीरा II आणि III प्रकल्पाचा फायदा केवळ कोळसा उत्पादनापुरता मर्यादित नाही. या खाणीमुळे 3,277 रोजगाराच्या संधी निर्माण झाल्या आहेत. यामध्ये 1,277 थेट रोजगार आणि वाहतूक तसेच संबंधित कामांमधून सुमारे 2,000 अप्रत्यक्ष रोजगारांचा समावेश आहे.

पाच प्रकल्पग्रस्त व्यक्तींना भुवनेश्वर येथील Skill Development Institute मध्ये कौशल्य प्रशिक्षण देण्यात आले आहे. याशिवाय 101 ग्रामीण युवक आणि महिलांना RSETI आणि PMKVY केंद्रांमार्फत शाश्वत उपजीविकेसाठी प्रशिक्षण देण्यात आले.

CSR मधून आरोग्य, पाणी आणि शिक्षणाला मदत

सामाजिक विकासासाठीही प्रकल्पाकडून निधी खर्च करण्यात आला आहे. आर्थिक वर्ष 2025-26 मध्ये ₹5.32 कोटी CSR खर्च करण्यात आला.

या निधीतून आरोग्यसेवा, पिण्याचे पाणी, शिक्षण, शालेय वाहतूक, ग्रामीण पायाभूत सुविधा, क्रीडा, सांस्कृतिक उपक्रम आणि सौर प्रकाशयोजनांना मदत करण्यात आली.

आरोग्य आणि रक्तदान शिबिरांचा सुमारे 1,500 लोकांना फायदा झाला. टँकरद्वारे पिण्याच्या पाण्याच्या पुरवठ्याचा लाभ सुमारे 10,000 लोकांना मिळाला.

आर्थिक वर्ष 2026-27 मध्ये जुलै 2026 पर्यंत आणखी ₹4.20 कोटी विविध सामाजिक उपक्रमांवर खर्च करण्यात आले. यामध्ये पाणीपुरवठा, आरोग्यसेवा, सौर दिवे, शाळा आणि अंगणवाडी पायाभूत सुविधा, ग्रामीण रस्ते, सामुदायिक सुविधा आणि जलस्रोत पुनरुज्जीवन यांचा समावेश आहे.

भारताच्या ऊर्जा सुरक्षेसाठी महत्त्वाचे पाऊल

तलबीरा II आणि III कोळसा खाणीची विक्रमी कामगिरी देशातील वाढत्या ऊर्जा मागणीच्या पार्श्वभूमीवर महत्त्वाची आहे. विक्रमी उत्पादन आणि डिस्पॅचमुळे वीज क्षेत्राला देशांतर्गत कोळशाचा पुरवठा मजबूत करण्यास मदत होत आहे.

2016 मध्ये खाण वाटप झाल्यापासून आजपर्यंतचा प्रवास पाहता, तलबीरा II आणि III ने उत्पादनासोबत तंत्रज्ञान, सुरक्षा, पर्यावरण, रोजगार आणि स्थानिक विकास यांचा समतोल साधण्याचा प्रयत्न केला आहे.

निष्कर्ष

तलबीरा II आणि III कोळसा खाण आर्थिक वर्ष 2025-26 मधील विक्रमी 19.14 MT उत्पादन, 17.69 MT डिस्पॅच, 72.23 MT संचयी उत्पादन आणि 70.89 MT संचयी डिस्पॅचसह देशाच्या ऊर्जा सुरक्षेतील महत्त्वाचा प्रकल्प ठरला आहे. आधुनिक तंत्रज्ञान, मजबूत सुरक्षा व्यवस्था, पर्यावरणीय उपाय आणि CSR उपक्रमांमुळे या खाणीचा प्रभाव उत्पादनाच्या पलीकडे पोहोचला आहे. भारताच्या आत्मनिर्भर आणि विकसित राष्ट्राच्या दिशेने देशांतर्गत कोळसा उत्पादन वाढवण्यात अशा प्रकल्पांची भूमिका महत्त्वाची राहणार आहे.

***