BRICS पर्यावरण मंत्रिस्तरीय बैठकीत चार महत्त्वपूर्ण ज्ञानसंकलने जाहीर.

 भारताच्या BRICS 2026 अध्यक्षतेखाली 12वी BRICS पर्यावरण मंत्रिस्तरीय बैठक पार पडली. या बैठकीत केंद्रीय पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्री भूपेंद्र यादव तसेच BRICS सदस्य देशांच्या प्रतिनिधींनी पर्यावरण क्षेत्रातील सहकार्य अधिक मजबूत करण्याच्या दिशेने महत्त्वाचे पाऊल उचलले. यावेळी BRICS पर्यावरण कार्यगटाने तयार केलेली चार महत्त्वपूर्ण ज्ञानसंकलने (Compendiums) प्रकाशित करण्यात आली.

या ज्ञानसंकलनांमध्ये BRICS सदस्य देशांमधील पर्यावरण संरक्षणाच्या क्षेत्रातील यशस्वी उपक्रम, नाविन्यपूर्ण उपाय, स्थानिक ज्ञान, धोरणात्मक अनुभव आणि सर्वोत्तम पद्धतींचा समावेश आहे. शाश्वत जीवनशैलीपासून जंगलातील आगींचे व्यवस्थापन, परिसंस्था पुनर्संचयित करण्यापासून चक्रीय अर्थव्यवस्थेपर्यंत विविध विषयांचा यात समावेश करण्यात आला आहे.

BRICS पर्यावरण मंत्रिस्तरीय बैठकीत चार ज्ञानसंकलने

12वी BRICS पर्यावरण मंत्रिस्तरीय बैठक ही पर्यावरणाशी संबंधित सामायिक आव्हानांवर सदस्य देशांनी एकत्रितपणे काम करण्याच्या दृष्टीने महत्त्वाची ठरली.

भारताच्या BRICS 2026 अध्यक्षतेदरम्यान पर्यावरण कार्यगटामध्ये विविध देशांच्या अनुभवांवर आणि उपाययोजनांवर सविस्तर चर्चा करण्यात आली. या चर्चेतून चार संयुक्त ज्ञानसंकलने तयार करण्यात आली.

या दस्तऐवजांमध्ये केवळ धोरणांची माहिती नाही, तर प्रत्यक्ष अंमलबजावणीतील अनुभव आणि यशस्वी उदाहरणेही मांडण्यात आली आहेत. त्यामुळे भविष्यातील सहकार्य, संशोधन आणि धोरणनिर्मितीसाठी या ज्ञानसंकलनांचा उपयोग होऊ शकतो.

शाश्वत जीवनशैलीसाठी देशांचे अनुभव

पहिले ज्ञानसंकलन “शाश्वत जीवनशैलीला प्रोत्साहन देण्यासाठी राष्ट्रीय अनुभव, सर्वोत्तम पद्धती आणि यशोगाथा” या विषयावर आहे.

या दस्तऐवजात ब्राझील, चीन, इजिप्त, इथिओपिया, भारत, इंडोनेशिया, दक्षिण आफ्रिका आणि UAE यांसारख्या BRICS सदस्य देशांतील विविध उपक्रमांचा समावेश करण्यात आला आहे.

पर्यावरणपूरक जीवनशैली म्हणजे दैनंदिन जीवनात नैसर्गिक संसाधनांचा जबाबदारीने वापर करणे, कचरा कमी करणे, ऊर्जा बचत करणे आणि पर्यावरणाला अनुकूल पर्याय स्वीकारणे.

या ज्ञानसंकलनात पर्यावरण शिक्षण, नागरिकांचा सहभाग, शाश्वत उत्पादन आणि वापर, चक्रीय अर्थव्यवस्था, परिसंस्था पुनर्संचयित करणे आणि स्वच्छ ऊर्जेकडे संक्रमण यांसारख्या क्षेत्रांतील उदाहरणे मांडण्यात आली आहेत.

भारताच्या Mission LiFE चा विशेष उल्लेख

पहिल्या ज्ञानसंकलनात भारताच्या Mission LiFE या उपक्रमाचा विशेष समावेश करण्यात आला आहे. यासोबतच Environment Education Programme आणि SAMBHAV Campaign यांचाही उल्लेख करण्यात आला आहे.

Mission LiFE चा मुख्य उद्देश नागरिकांच्या दैनंदिन निवडींमध्ये पर्यावरणपूरक बदल घडवून आणणे हा आहे. पर्यावरण संरक्षणासाठी केवळ सरकारची भूमिका महत्त्वाची नसून प्रत्येक नागरिकाचा सहभाग आवश्यक असल्याचा संदेश या उपक्रमातून दिला जातो.

या ज्ञानसंकलनातून नागरिकांचा सहभाग, स्थानिक परिस्थितीनुसार उपाय आणि डिजिटल तंत्रज्ञानाचा वापर यांचा एकत्रित उपयोग करून पर्यावरणपूरक जीवनशैलीला चालना देता येऊ शकते, हे अधोरेखित करण्यात आले आहे.

जंगलातील आगींसाठी एकत्रित व्यवस्थापनावर भर

दुसरे ज्ञानसंकलन “एकात्मिक वनाग्नी व्यवस्थापनातील सर्वोत्तम पद्धती आणि नाविन्यपूर्ण दृष्टिकोन” या विषयावर तयार करण्यात आले आहे.

हवामान बदल, दीर्घकाळ दुष्काळ आणि वाढते तापमान यामुळे जगभरातील जंगलातील आगींची वारंवारता आणि तीव्रता वाढत असल्याचे या दस्तऐवजात नमूद करण्यात आले आहे.

वनाग्नीमुळे केवळ जंगलांचे नुकसान होत नाही, तर जैवविविधता, स्थानिक समुदाय, उपजीविका आणि पर्यावरणावरही मोठा परिणाम होतो.

प्रतिबंधापासून पुनर्वसनापर्यंत उपाययोजना

या ज्ञानसंकलनात जंगलातील आगींना सामोरे जाण्यासाठी विविध देशांच्या अनुभवांचा समावेश आहे.

समुदायाच्या सहभागातून आग प्रतिबंध, स्थानिक आणि पारंपरिक ज्ञानाचा वापर, पूर्वसूचना प्रणाली, तंत्रज्ञान, आपत्कालीन तयारी आणि समन्वित प्रतिसाद यांसारख्या उपायांवर भर देण्यात आला आहे.

आग लागल्यानंतर केवळ बचाव करण्याऐवजी प्रतिबंध, पूर्वतयारी, वेळेवर सूचना, तातडीची कारवाई आणि त्यानंतर पुनर्वसन या सर्व टप्प्यांवर एकत्रितपणे काम करण्याची गरज या दस्तऐवजात मांडण्यात आली आहे.

परिसंस्था पुनर्संचयित करण्यासाठी लँडस्केप आधारित दृष्टिकोन

तिसरे ज्ञानसंकलन “एकात्मिक लँडस्केप आधारित हरितीकरणाच्या पद्धती” या विषयावर आहे.

जमिनीचा ऱ्हास, वाळवंटीकरण, जैवविविधतेचा ऱ्हास आणि हवामान बदल ही एकमेकांशी संबंधित आव्हाने आहेत. या समस्यांवर स्वतंत्रपणे उपाय करण्याऐवजी संपूर्ण भूप्रदेशाचा विचार करून उपाययोजना करण्याची गरज या दस्तऐवजात अधोरेखित करण्यात आली आहे.

यामध्ये परिसंस्था पुनर्संचयित करण्यासोबत जैवविविधतेचे संरक्षण करण्याच्या विविध पद्धतींचा समावेश आहे.

संशोधन आणि तांत्रिक सहकार्याला चालना

BRICS देशांमध्ये पर्यावरण क्षेत्रातील ज्ञान आणि अनुभवांची देवाणघेवाण वाढवणे हा या ज्ञानसंकलनाचा महत्त्वाचा उद्देश आहे.

यासोबतच क्षमता विकास, तांत्रिक सहकार्य, संयुक्त संशोधन आणि पर्यावरणीय बदलांचे निरीक्षण व मूल्यांकन करण्यासाठी समान पद्धती विकसित करण्याची गरजही मांडण्यात आली आहे.

या सहकार्यामुळे पर्यावरण पुनर्संचयित करण्याच्या प्रयत्नांना अधिक व्यापक स्वरूप मिळू शकते आणि हवामान बदलाशी सामना करण्याची क्षमता वाढू शकते.

चक्रीय अर्थव्यवस्थेला BRICS देशांचा पाठिंबा

चौथे ज्ञानसंकलन “विस्तारित उत्पादक जबाबदारी (EPR) आणि चक्रीय अर्थव्यवस्थेतील सर्वोत्तम पद्धती” या विषयावर आहे.

चक्रीय अर्थव्यवस्थेचा साधा अर्थ असा की वस्तूंचा वापर करून त्या फेकून देण्याऐवजी त्यांचा पुनर्वापर, दुरुस्ती किंवा पुनर्प्रक्रिया करून संसाधनांचा जास्तीत जास्त उपयोग करणे.

या ज्ञानसंकलनात BRICS देशांमधील कचरा व्यवस्थापन, पुनर्वापर आणि संसाधनांचा कार्यक्षम वापर यासंबंधी धोरणे आणि उपक्रमांचा आढावा घेण्यात आला आहे.

भारताच्या EPR मॉडेलचे महत्त्व

या दस्तऐवजात भारताच्या Extended Producer Responsibility (EPR) व्यवस्थेचाही विशेष उल्लेख करण्यात आला आहे.

EPR म्हणजे एखाद्या उत्पादनामुळे निर्माण होणाऱ्या कचऱ्याच्या व्यवस्थापनाची जबाबदारी उत्पादकांवरही असणे. भारताने विविध प्रकारच्या कचऱ्यासाठी डिजिटल प्लॅटफॉर्म आणि नियमांच्या माध्यमातून ही व्यवस्था अधिक व्यापक करण्याचा प्रयत्न केला आहे.

समुदायाच्या सहभागातून कचरा व्यवस्थापन, डिजिटल वेस्ट-एक्सचेंज प्लॅटफॉर्म, कचऱ्याचा मागोवा घेण्यासाठी डिजिटल प्रणाली, पुनर्वापर प्रमाणपत्रे आणि कचरा क्षेत्रातील सुधारणांचा या ज्ञानसंकलनात समावेश आहे.

BRICS देशांमध्ये डिजिटल ट्रेसिबिलिटी, तांत्रिक क्षमता वाढवणे आणि पर्यावरणपूरक व्यवसाय मॉडेल विकसित करण्याच्या क्षेत्रात सहकार्य वाढवण्याची संधी असल्याचेही यात नमूद करण्यात आले आहे.

BRICS देशांमधील पर्यावरणीय सहकार्याला नवी दिशा

चारही ज्ञानसंकलने पाहिल्यास BRICS देशांसमोर असलेल्या अनेक पर्यावरणीय समस्या समान असल्याचे स्पष्ट होते.

हवामान बदल, वनाग्नी, जैवविविधतेचा ऱ्हास, जमिनीचा ऱ्हास आणि कचरा व्यवस्थापन यांसारख्या प्रश्नांवर एका देशाने स्वतंत्रपणे काम करण्यापेक्षा अनुभवांची देवाणघेवाण आणि संयुक्त प्रयत्न अधिक प्रभावी ठरू शकतात.

भारताच्या BRICS 2026 अध्यक्षतेखाली तयार करण्यात आलेली ही ज्ञानसंकलने सदस्य देशांना एकमेकांच्या यशस्वी प्रयोगांमधून शिकण्याची संधी देतात.

पुढील सहकार्यासाठी महत्त्वाचा आधार

या दस्तऐवजांचा उपयोग भविष्यात संयुक्त संशोधन, प्रशिक्षण, तांत्रिक सहकार्य आणि धोरणनिर्मितीसाठी केला जाऊ शकतो.

विशेषतः स्थानिक समुदायांचा सहभाग आणि पारंपरिक ज्ञान यांना आधुनिक तंत्रज्ञानासोबत जोडण्यावर भर दिल्यास पर्यावरण संरक्षणाच्या प्रयत्नांना अधिक व्यापक परिणाम मिळू शकतो.

BRICS देशांसाठी ही ज्ञानसंकलने केवळ माहितीचा संग्रह नसून पर्यावरणीय आव्हानांवर प्रत्यक्ष उपाय शोधण्यासाठी एक सामायिक आधार ठरू शकतात.