BRICS पर्यावरण गटाची बैठक: भारताच्या अध्यक्षतेखाली हवामान बदलावर महत्त्वपूर्ण चर्चा

भारताच्या BRICS अध्यक्षतेखाली 2026 मध्ये पर्यावरण आणि हवामान बदलाशी संबंधित सहकार्याला मोठी चालना मिळत आहे. BRICS पर्यावरण गटाची बैठक 17 ऑगस्ट 2026 रोजी नवी दिल्लीतील भारत मंडपम येथे पार पडली. या बैठकीत BRICS सदस्य देशांच्या वरिष्ठ अधिकाऱ्यांनी पर्यावरण संरक्षण, हवामान बदल, जैवविविधता, शाश्वत विकास आणि आपत्ती प्रतिरोधकतेसारख्या महत्त्वाच्या मुद्द्यांवर चर्चा केली.

भारताच्या पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाचे सचिव तनमय कुमार यांनी बैठकीचे अध्यक्षस्थान भूषवले. ब्राझील, चीन, इजिप्त, इथिओपिया, इंडोनेशिया, इराण, रशिया, दक्षिण आफ्रिका आणि संयुक्त अरब अमिरातीसह BRICS सदस्य देशांचे प्रतिनिधी या चर्चेत सहभागी झाले.

BRICS पर्यावरण गटाच्या बैठकीत प्रमुख मुद्द्यांवर चर्चा

भारताच्या अध्यक्षतेखाली झालेल्या या बैठकीचा मुख्य उद्देश पर्यावरण आणि हवामान बदलाच्या क्षेत्रात BRICS देशांमधील सहकार्य अधिक मजबूत करणे हा होता. गेल्या दोन दशकांत BRICSची भूमिका केवळ आर्थिक सहकार्यापुरती मर्यादित राहिलेली नाही. पर्यावरण, हवामान, शाश्वत विकास आणि संसाधनांचा योग्य वापर यांसारख्या जागतिक आव्हानांवरही या गटाचे लक्ष केंद्रित झाले आहे.

बैठकीत वाढते प्रदूषण, जैवविविधतेचा ऱ्हास आणि जागतिक तापमानवाढ यांसारख्या समस्यांवर सामूहिक प्रयत्नांची गरज अधोरेखित करण्यात आली.

भारताने पर्यावरणीय विकासाकडे व्यापक दृष्टिकोनातून पाहण्याचा प्रयत्न केला आहे. विकासाच्या गरजा आणि पर्यावरणाचे संरक्षण यांचा समतोल राखणे हा या दृष्टिकोनाचा महत्त्वाचा भाग आहे.

BRICS अध्यक्षतेची भारताची भूमिका

भारताच्या BRICS अध्यक्षतेला ‘Building for Resilience, Innovation, Cooperation, and Sustainability’ ही संकल्पना देण्यात आली आहे. यामध्ये लवचिकता, नवकल्पना, सहकार्य आणि शाश्वततेवर भर देण्यात आला आहे.

पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या मानवकेंद्री दृष्टिकोनातून जागतिक सहकार्याला पुढे नेण्याचा भारताचा प्रयत्न असल्याचे बैठकीत सांगण्यात आले. पर्यावरणीय उपाययोजना करताना त्यांचा सामान्य नागरिक आणि विकास प्रक्रियेवर होणारा परिणामही विचारात घेतला पाहिजे, अशी भूमिका भारताने मांडली.

चार प्रमुख पर्यावरणीय प्राधान्यक्रम निश्चित

भारताच्या BRICS अध्यक्षतेदरम्यान पर्यावरण कार्यगट आणि हवामान बदल व शाश्वत विकास संपर्क गटाने चार प्रमुख क्षेत्रांमध्ये सहकार्य पुढे नेले आहे.

पहिले प्राधान्य म्हणजे शाश्वत जीवनशैलीला प्रोत्साहन देणे. नैसर्गिक संसाधनांचा जबाबदारीने वापर, कचरा कमी करणे आणि पर्यावरणपूरक जीवनशैलीचा स्वीकार यावर यामध्ये भर आहे.

दुसरे प्राधान्य म्हणजे वनीकरण, वनाग्नी व्यवस्थापन आणि आपत्ती प्रतिरोधकता. जंगलांचे संरक्षण, वनआगींचे प्रभावी व्यवस्थापन आणि हवामानाशी संबंधित आपत्तींचा सामना करण्याची क्षमता वाढवणे यावर चर्चा झाली.

तिसरे क्षेत्र म्हणजे परिपत्र अर्थव्यवस्था (Circular Economy). वस्तूंचा वापर झाल्यानंतर त्या थेट कचऱ्यात न टाकता त्यांचा पुनर्वापर, दुरुस्ती आणि पुनर्चक्रण करण्याच्या पद्धतीला प्रोत्साहन देणे हा यामागील उद्देश आहे.

चौथे प्राधान्य म्हणजे हवामान बदलाशी जुळवून घेणे आणि त्यासाठी आवश्यक उपाययोजना करणे. बदलत्या हवामानामुळे निर्माण होणाऱ्या जोखमींना सामोरे जाण्यासाठी देशांची तयारी आणि क्षमता वाढवण्यावर भर देण्यात आला.

हवामान बदल आणि पर्यावरणासाठी सामूहिक प्रयत्न

BRICS देशांसमोर पर्यावरणाशी संबंधित अनेक आव्हाने समान आहेत. हवामान बदल, पाण्याची उपलब्धता, जंगलांचे संरक्षण, प्रदूषण, जैवविविधतेचे रक्षण आणि नैसर्गिक संसाधनांचा शाश्वत वापर हे सर्व देशांसाठी महत्त्वाचे विषय आहेत.

या समस्या एका देशाच्या प्रयत्नांनी पूर्णपणे सोडवता येणार नाहीत. त्यामुळे माहितीची देवाणघेवाण, तंत्रज्ञान, धोरणात्मक सहकार्य आणि संयुक्त प्रयत्न आवश्यक असल्याचे बैठकीत अधोरेखित झाले.

पर्यावरण संरक्षण आणि आर्थिक विकास यांना वेगवेगळ्या चौकटीत न पाहता त्यांचा एकत्रित विचार करण्याची गरज असल्याचे भारताने स्पष्ट केले. हवामान प्रतिरोधक विकास आणि पर्यावरणीय शाश्वतता यासाठी एकात्मिक दृष्टिकोन महत्त्वाचा ठरणार आहे.

21 आभासी बैठका आणि अनेक चर्चासत्रे

भारताच्या BRICS अध्यक्षतेची सुरुवात झाल्यापासून सदस्य देशांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर चर्चा झाली आहे. आतापर्यंत 21 आभासी विषयाधारित आणि वाटाघाटी बैठका, 10 द्विपक्षीय सल्लामसलती, 2 विषयाधारित संवाद आणि 2 तांत्रिक वेबिनार आयोजित करण्यात आले.

या चर्चांमधून सदस्य देशांनी विविध पर्यावरणीय मुद्द्यांवर आपापली भूमिका मांडली. त्यातून समान मुद्दे ओळखण्यास आणि सामूहिक प्राधान्यक्रम निश्चित करण्यास मदत झाली.

17 ऑगस्टच्या वरिष्ठ अधिकाऱ्यांच्या बैठकीत या दीर्घ चर्चाप्रक्रियेला महत्त्वाचा टप्पा मिळाला. सदस्य देशांमध्ये सहमती निर्माण करून पुढील स्तरावरील पर्यावरणीय सहकार्याचा मार्ग तयार करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला.

भारताच्या नेतृत्वाचे BRICS देशांकडून कौतुक

बैठकीत सहभागी झालेल्या BRICS सदस्य देशांच्या प्रतिनिधींनी भारताच्या अध्यक्षतेचे कौतुक केले. पर्यावरणीय प्राधान्यक्रमांवर उत्पादक चर्चा घडवून आणल्याबद्दल भारताचे अभिनंदन करण्यात आले.

सदस्य देशांमध्ये परस्पर आदर, विश्वास आणि सहमतीवर आधारित निर्णयप्रक्रियेच्या वातावरणात चर्चा झाल्याचेही प्रतिनिधींनी नमूद केले.

BRICSमधील सदस्यसंख्या आणि सहकार्याचे क्षेत्र वाढत असताना पर्यावरणीय विषयांवरील सहकार्यालाही अधिक महत्त्व प्राप्त होत आहे. त्यामुळे भारताच्या अध्यक्षतेखाली निश्चित होणारे प्राधान्यक्रम भविष्यातील सहकार्याला दिशा देऊ शकतात.

उद्या होणार BRICS पर्यावरण मंत्र्यांची बैठक

वरिष्ठ अधिकाऱ्यांच्या बैठकीनंतर आता सर्वांचे लक्ष 12व्या BRICS पर्यावरण मंत्र्यांच्या बैठकीकडे लागले आहे. ही बैठक 18 ऑगस्ट 2026 रोजी नवी दिल्ली येथे होणार आहे.

वरिष्ठ अधिकाऱ्यांच्या चर्चेत पुढे आलेले मुद्दे आणि प्राधान्यक्रम मंत्रिस्तरीय बैठकीत पुढे नेले जाण्याची शक्यता आहे. विशेषतः शाश्वत जीवनशैली, वनसंवर्धन, वनाग्नी व्यवस्थापन, परिपत्र अर्थव्यवस्था, हवामान बदलाशी जुळवून घेणे आणि आपत्ती प्रतिरोधकता यांसारख्या विषयांवर पुढील सहकार्याला दिशा मिळू शकते.

मंत्रिस्तरीय स्तरावरील चर्चेमुळे BRICS देशांच्या पर्यावरणीय धोरणांमध्ये अधिक समन्वय निर्माण होण्याची अपेक्षा आहे.

निष्कर्ष

BRICS पर्यावरण गटाची बैठक भारताच्या अध्यक्षतेखाली पर्यावरण आणि हवामान बदलाच्या क्षेत्रातील सहकार्याच्या दृष्टीने महत्त्वाची ठरली आहे. प्रदूषण, जैवविविधतेचा ऱ्हास आणि जागतिक तापमानवाढ यांसारख्या आव्हानांवर सामूहिक उपाय शोधण्यावर BRICS देशांनी भर दिला.

शाश्वत जीवनशैली, वनीकरण, वनाग्नी व्यवस्थापन, परिपत्र अर्थव्यवस्था आणि हवामान अनुकूलन या चार प्रमुख क्षेत्रांवर झालेली चर्चा भविष्यातील सहकार्याचा आधार ठरू शकते. भारताच्या अध्यक्षतेखाली सुरू असलेल्या या प्रक्रियेला 18 ऑगस्ट रोजी होणाऱ्या BRICS पर्यावरण मंत्र्यांच्या बैठकीत आणखी महत्त्वपूर्ण दिशा मिळण्याची अपेक्षा आहे.

***