लष्करी-नागरी एकात्मता मजबूत संरक्षण व्यवस्थेची गुरुकिल्ली: राजनाथ सिंह

भारताची लष्करी-नागरी एकात्मता (Military-Civil Integration) अधिक मजबूत करणे ही काळाची गरज असल्याचे संरक्षण मंत्री राजनाथ सिंह यांनी स्पष्ट केले. नवी दिल्ली येथे 3 ऑगस्ट 2026 रोजी आयोजित 85 व्या सशस्त्र सेना मुख्यालय (AFHQ) नागरी सेवा दिन कार्यक्रमात बोलताना त्यांनी बदलत्या सुरक्षा आव्हानांना तोंड देण्यासाठी लष्कर आणि संरक्षण मंत्रालयातील नागरी अधिकाऱ्यांमध्ये अधिक समन्वय आवश्यक असल्याचे सांगितले.

ते म्हणाले की, गणवेशधारी अधिकारी आणि नागरी अधिकारी या दोघांचेही एकच ध्येय आहे—"राष्ट्र प्रथम". जेव्हा सर्वजण एकाच राष्ट्रीय उद्दिष्टासाठी कार्य करतात, तेव्हा देशाची संरक्षण व्यवस्था अधिक मजबूत आणि प्रभावी बनते.

भारताच्या संरक्षण व्यवस्थेसाठी लष्करी-नागरी एकात्मता का महत्त्वाची?

राजनाथ सिंह यांनी सांगितले की, आधुनिक काळात युद्धाचे स्वरूप झपाट्याने बदलत आहे. सायबर हल्ले, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), प्रगत तंत्रज्ञान आणि डिजिटल सुरक्षा यांसारखी आव्हाने वाढत आहेत. त्यामुळे लष्करी आणि नागरी विभागांनी स्वतंत्रपणे नव्हे तर एकत्रितपणे काम करण्याची गरज आहे.

त्यांच्या मते, लष्करी अधिकारी युद्धाचा अनुभव, नेतृत्व आणि रणनीती घेऊन येतात, तर नागरी अधिकारी प्रशासन, धोरणे, आर्थिक व्यवस्थापन आणि संस्थात्मक सातत्य यामध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावतात. या दोन्हींच्या अनुभवाचा समन्वय झाल्यास निर्णय प्रक्रिया अधिक प्रभावी आणि संतुलित होते.

संयुक्त प्रशिक्षण आणि अधिक समन्वयावर भर

लष्करी व नागरी अधिकाऱ्यांनी एकमेकांकडून शिकावे

संरक्षण मंत्र्यांनी लष्करी आणि नागरी अधिकाऱ्यांसाठी संयुक्त प्रशिक्षण कार्यक्रम आणि विकासात्मक नियुक्त्यांची (Developmental Assignments) शिफारस केली.

यामुळे दोन्ही बाजूंच्या अधिकाऱ्यांना एकमेकांच्या कार्यपद्धती, जबाबदाऱ्या आणि अनुभव समजतील. परिणामी, संरक्षण व्यवस्थेत अधिक समन्वय निर्माण होईल आणि निर्णय प्रक्रिया अधिक वेगवान व प्रभावी बनेल.

संस्थात्मक अनुभव जपणे गरजेचे

राजनाथ सिंह म्हणाले की, नागरी अधिकाऱ्यांकडे दीर्घकालीन प्रशासकीय अनुभव आणि संस्थात्मक स्मरणशक्ती (Institutional Memory) असते. त्यामुळे धोरणांमध्ये सातत्य राखण्यास त्यांची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची आहे.

AFHQ नागरी सेवांनी बनावे भारताच्या संरक्षण व्यवस्थेचे 'स्ट्रॅटेजिक ब्रेन'

केवळ प्रशासनापुरते मर्यादित न राहण्याचे आवाहन

राजनाथ सिंह यांनी AFHQ नागरी सेवांना केवळ नियमांची अंमलबजावणी करणारी यंत्रणा न राहता भारताच्या संरक्षण व्यवस्थेचे "स्ट्रॅटेजिक ब्रेन" बनण्याचे आवाहन केले.

त्यांनी सांगितले की, आधुनिक युद्धामध्ये संशोधन, तांत्रिक कौशल्य, धोरणात्मक विचार आणि नाविन्यपूर्ण कल्पनांचे महत्त्व वाढले आहे. त्यामुळे नागरी अधिकाऱ्यांनी संरक्षण क्षेत्रातील सखोल ज्ञान विकसित करून राष्ट्रीय सुरक्षेसाठी अधिक सक्रिय भूमिका घ्यावी.

संशोधन आणि भू-राजकीय विचारांना प्रोत्साहन

संरक्षण मंत्र्यांनी नागरी अधिकाऱ्यांना संरक्षणविषयक संशोधन, भू-राजकीय घडामोडींचा अभ्यास आणि भारताच्या लष्करी इतिहासावर नव्या दृष्टीकोनातून संशोधन करण्याचे आवाहन केले.

त्यांच्या मते, अशा अभ्यासातून भविष्यातील संरक्षण धोरणांसाठी नवीन कल्पना आणि प्रभावी उपाय मिळू शकतात.

सायबर युद्ध आणि नवकल्पनांवर विशेष भर

राजनाथ सिंह यांनी सायबर युद्ध (Cyber Warfare) हे भविष्यातील सर्वात मोठे सुरक्षा आव्हान असल्याचे सांगितले.

त्यांनी सुचवले की, AFHQ नागरी सेवांनी आपल्या तांत्रिक कौशल्याचा वापर करून संरक्षण दलांसाठी विशेष सायबर सुरक्षा साधने विकसित करावीत. तसेच भारतीय लष्करी इतिहासाचा नागरी दृष्टिकोनातून अभ्यास करणारे व्यासपीठ तयार करण्याची कल्पनाही त्यांनी मांडली.

AFHQ नागरी सेवा दिनानिमित्त अनेक डिजिटल उपक्रमांचे उद्घाटन

या कार्यक्रमात संरक्षण मंत्रालयाच्या संयुक्त सचिव व मुख्य प्रशासकीय अधिकारी (JS & CAO) कार्यालयाच्या अनेक डिजिटल उपक्रमांचे उद्घाटन करण्यात आले.

यामध्ये खालील सुविधा सुरू करण्यात आल्या—

• इंटरनेट-आधारित निवास व्यवस्थापन प्रणाली (IBAMS)
• eHRMS आणि TULIP 2.0 चे एकत्रीकरण
• वेतन व भत्ते प्रक्रियेसाठी CAO कार्यालयाचे TULIP 2.0 शी एकत्रीकरण
• SPARROW ऑनलाइन कार्यमूल्यांकन प्रणालीवर ऑनबोर्डिंग

या डिजिटल सुधारणांमुळे संरक्षण मंत्रालयातील प्रशासकीय प्रक्रिया अधिक जलद, पारदर्शक आणि कार्यक्षम होण्याची अपेक्षा आहे.

उत्कृष्ट कर्मचाऱ्यांचा गौरव

कार्यक्रमादरम्यान 'संवाद' मासिकाच्या 34 व्या अंकाचे प्रकाशन करण्यात आले. या अंकात विविध कर्मचारी वर्गांनी लिहिलेले प्रवासवर्णन, लेख, कविता आणि अनुभव प्रकाशित करण्यात आले आहेत.

याशिवाय क्रीडा क्षेत्रात उल्लेखनीय कामगिरी करणाऱ्या कर्मचाऱ्यांचा तसेच शैक्षणिक क्षेत्रात उत्कृष्ट यश मिळवलेल्या कर्मचाऱ्यांच्या मुलांचा सत्कार करण्यात आला.

या कार्यक्रमाला संरक्षण राज्यमंत्री संजय सेठ, चीफ ऑफ डिफेन्स स्टाफ जनरल एन.एस. राजा सुब्रमणी, लष्करप्रमुख जनरल धीरज सेठ, नौदल प्रमुख ॲडमिरल कृष्ण स्वामीनाथन, संरक्षण सचिव राजेश कुमार सिंह यांच्यासह अनेक वरिष्ठ अधिकारी उपस्थित होते.

AFHQ नागरी सेवा दिनाचे महत्त्व

AFHQ नागरी सेवा दिन दरवर्षी साजरा केला जातो. या दिवशी भारतीय सशस्त्र दलांसोबत खांद्याला खांदा लावून काम करणाऱ्या नागरी कर्मचाऱ्यांच्या योगदानाचा गौरव केला जातो.

AFHQ नागरी सेवांची स्थापना 1 ऑगस्ट 1942 रोजी करण्यात आली होती. आज हे अधिकारी संरक्षण मंत्रालयाच्या विविध विभागांमध्ये प्रशासन, वित्त, मनुष्यबळ व्यवस्थापन, धोरण अंमलबजावणी, रसद व्यवस्थापन आणि इतर महत्त्वाच्या जबाबदाऱ्या सांभाळतात.

निष्कर्ष

भारताच्या संरक्षण व्यवस्थेला भविष्यात अधिक सक्षम बनवण्यासाठी लष्करी-नागरी एकात्मता अत्यंत महत्त्वाची असल्याचा संदेश संरक्षण मंत्री राजनाथ सिंह यांनी दिला. आधुनिक युद्धामध्ये केवळ शस्त्रास्त्रे पुरेशी नसून मजबूत प्रशासन, संशोधन, तंत्रज्ञान, सायबर सुरक्षा आणि लष्करी-नागरी समन्वय हीदेखील राष्ट्रीय सुरक्षेची महत्त्वाची आधारस्तंभ आहेत. त्यामुळे AFHQ नागरी सेवांनी संशोधन, नवकल्पना आणि धोरणात्मक विचारांद्वारे भारताच्या संरक्षण व्यवस्थेला अधिक सक्षम करण्यासाठी सक्रिय योगदान द्यावे, असे आवाहन त्यांनी केले.

---