महाराष्ट्राचे राज्यपाल जिष्णू देव वर्मा यांची दिल्लीतील शिक्षणतज्ज्ञांशी भेट.

 

महाराष्ट्राचे राज्यपाल जिष्णू देव वर्मा यांनी दिल्लीतील विविध सार्वजनिक शाळांच्या मुख्याध्यापक आणि शिक्षण क्षेत्रातील तज्ज्ञांची भेट घेतली. मुंबईतील राजभवन अर्थात लोकभवन येथे झालेल्या या भेटीत बदलत्या काळातील शिक्षकांची भूमिका, विद्यार्थ्यांचा सर्वांगीण विकास आणि शिक्षण व्यवस्थेसमोरील नव्या आव्हानांवर सविस्तर चर्चा झाली.

मॉडर्न पब्लिक स्कूल, शालीमार बागच्या प्राचार्या डॉ. अलका कपूर यांच्या नेतृत्वाखाली दिल्लीतील विविध सार्वजनिक शाळांचे मुख्याध्यापक आणि शिक्षणतज्ज्ञांचे शिष्टमंडळ राज्यपालांना भेटले. कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) आणि हवामान बदलासारख्या वेगाने बदलणाऱ्या परिस्थितीत विद्यार्थ्यांना भविष्यासाठी तयार करण्याची गरज यावेळी अधोरेखित करण्यात आली.

महाराष्ट्राचे राज्यपाल जिष्णू देव वर्मा यांच्याशी शिक्षणतज्ज्ञांची चर्चा

लोकभवन येथे झालेल्या या बैठकीत शिक्षण क्षेत्रातील बदलत्या गरजांवर विशेष भर देण्यात आला. आजच्या काळात शिक्षकांची भूमिका केवळ विद्यार्थ्यांना अभ्यासक्रमातील विषय शिकवण्यापुरती मर्यादित राहिलेली नाही.

तंत्रज्ञानाचा वेगाने होणारा विस्तार, कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा वाढता प्रभाव आणि हवामान बदलामुळे निर्माण होणारी आव्हाने यामुळे विद्यार्थ्यांना पारंपरिक शिक्षणासोबत अनेक नवीन कौशल्यांची गरज भासत आहे.

या पार्श्वभूमीवर विद्यार्थ्यांना ज्ञान देतानाच त्यांच्यामध्ये विचार करण्याची क्षमता, सामाजिक जाणीव, जबाबदारीची भावना आणि योग्य निर्णय घेण्याची वृत्ती विकसित करण्याची आवश्यकता असल्याचे बैठकीत स्पष्ट झाले.

‘पंख आणि मुळे’ देणारे शिक्षण आवश्यक

शिक्षणाचा उद्देश विद्यार्थ्यांना केवळ भविष्यातील स्पर्धेसाठी तयार करणे नसून त्यांना आपल्या संस्कृतीशी आणि मूल्यांशी जोडणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. चर्चेत विद्यार्थ्यांना ‘पंख आणि मुळे’ देण्याची कल्पना मांडण्यात आली.

‘पंख’ म्हणजे नव्या संधी स्वीकारण्याची, तंत्रज्ञान समजून घेण्याची आणि जगाशी स्पर्धा करण्याची क्षमता. तर ‘मुळे’ म्हणजे संस्कार, मूल्ये, संस्कृती आणि समाजाशी असलेले नाते.

या दोन्हींचा समतोल साधणारे शिक्षण विद्यार्थ्यांच्या व्यक्तिमत्त्व विकासासाठी महत्त्वाचे ठरू शकते.

शिक्षकांची भूमिका बदलत्या काळानुसार व्यापक

राज्यपालांनी शिक्षकांच्या बदलत्या भूमिकेवरही भर दिला. आज विद्यार्थ्यांना माहिती मिळवण्यासाठी अनेक डिजिटल माध्यमे उपलब्ध आहेत. इंटरनेट आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या साधनांमुळे माहिती मिळवणे पूर्वीपेक्षा सोपे झाले आहे.

मात्र योग्य माहिती कोणती, तिचा वापर कसा करायचा आणि मिळालेल्या माहितीचा समाजासाठी सकारात्मक उपयोग कसा करायचा, हे शिकवण्याची जबाबदारी शिक्षकांची आहे.

राज्यपालांनी शिक्षक हे केवळ शिकवणारे व्यक्ती नसून विद्यार्थ्यांचे मार्गदर्शक आणि मार्गदर्शक व्यक्तिमत्त्व घडवणारे घटक असल्याचे अधोरेखित केले.

‘चांगला शिक्षक प्रेरणा देतो’

राज्यपाल जिष्णू देव वर्मा यांनी चांगल्या शिक्षकाची भूमिका स्पष्ट करताना, “चांगला शिक्षक केवळ शिकवत नाही, तर प्रेरणा देतो,” असा संदेश दिला.

शिक्षक विद्यार्थ्यांना पाठ्यपुस्तकातील ज्ञान देण्यासोबत त्यांच्या क्षमता ओळखून त्यांना योग्य दिशेने जाण्यासाठी प्रोत्साहन देऊ शकतात. विद्यार्थ्यांच्या आत्मविश्वासाला चालना देणे आणि त्यांच्या प्रश्नांना प्रोत्साहन देणे हीदेखील शिक्षकांची महत्त्वाची जबाबदारी आहे.

अशा प्रकारे शिक्षक आणि विद्यार्थी यांच्यातील नाते केवळ वर्गातील अध्यापनापुरते मर्यादित न राहता मार्गदर्शक आणि विद्यार्थ्याच्या नात्यात विकसित होणे आवश्यक असल्याचे या चर्चेतून स्पष्ट झाले.

विद्यार्थ्यांचा सर्वांगीण विकास महत्त्वाचा

बैठकीत विद्यार्थ्यांच्या सर्वांगीण विकासावर विशेष भर देण्यात आला. शैक्षणिक गुण आणि परीक्षेतील यश हे विद्यार्थ्यांच्या प्रगतीचे एकमेव मापदंड नसावेत, असा विचार मांडण्यात आला.

विद्यार्थ्यांमध्ये सामाजिक जाणीव, संवेदनशीलता, नेतृत्वगुण, सर्जनशीलता आणि जबाबदारीची भावना विकसित करणेही शिक्षणाचा महत्त्वाचा भाग आहे.

शाळांनी विद्यार्थ्यांना विविध उपक्रमांमध्ये सहभागी करून त्यांना प्रत्यक्ष अनुभव देणे आवश्यक आहे. क्रीडा, कला, सामाजिक उपक्रम, पर्यावरण संवर्धन आणि तंत्रज्ञान यांसारख्या क्षेत्रांमध्ये विद्यार्थ्यांना संधी दिल्यास त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाच्या विविध पैलूंचा विकास होऊ शकतो.

जबाबदार नागरिक घडवण्यावर भर

शिक्षणाचा अंतिम उद्देश केवळ करिअर घडवणे नसून जबाबदार नागरिक घडवणे हा देखील आहे. समाजातील विविध घटकांबद्दल आदर, पर्यावरणाबद्दल जबाबदारी आणि सामाजिक प्रश्नांविषयी संवेदनशीलता विद्यार्थ्यांमध्ये विकसित करणे आवश्यक आहे.

शाळेच्या वातावरणातच विद्यार्थ्यांना सहकार्य, शिस्त, परस्पर आदर आणि सामाजिक जबाबदारी यांची जाणीव करून दिल्यास त्याचा परिणाम त्यांच्या भविष्यातील वर्तनावर होऊ शकतो.

राज्यपालांनी शिक्षण संस्थांनी या मूल्यांकडे अधिक गांभीर्याने पाहण्याचे आवाहन केले.

कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि हवामान बदलाचे आव्हान

आजच्या विद्यार्थ्यांसमोर पूर्वीपेक्षा वेगळी आव्हाने आहेत. कृत्रिम बुद्धिमत्ता शिक्षण, रोजगार आणि उद्योगाच्या स्वरूपात मोठे बदल घडवत आहे. त्यामुळे विद्यार्थ्यांना तंत्रज्ञानाचा वापर करण्यासोबत त्याचे परिणाम समजून घेणेही आवश्यक आहे.

हवामान बदल हेही भविष्यातील पिढ्यांसमोरील मोठे आव्हान आहे. त्यामुळे पर्यावरणाबद्दल जागरूकता आणि शाश्वत जीवनशैलीचे महत्त्व विद्यार्थ्यांना लहानपणापासून समजावून सांगणे गरजेचे आहे.

शिक्षण व्यवस्था या बदलांकडे दुर्लक्ष करू शकत नाही. विद्यार्थ्यांना भविष्यातील जगासाठी तयार करताना तंत्रज्ञान आणि मानवी मूल्ये यांचा समतोल साधणे आवश्यक असल्याचे बैठकीत अधोरेखित झाले.

भारतीय ज्ञानप्रणालीचा शिक्षणात समावेश

राज्यपालांनी शिक्षणामध्ये भारतीय ज्ञानप्रणालीचा समावेश करण्यावरही भर दिला. भारतीय संस्कृती, ज्ञानपरंपरा, मूल्यव्यवस्था आणि विचारपद्धती यांची विद्यार्थ्यांना ओळख करून देणे आवश्यक असल्याचे त्यांनी नमूद केले.

भारतीय ज्ञानप्रणालीचा अर्थ केवळ प्राचीन माहिती विद्यार्थ्यांना देणे असा नसून, पारंपरिक ज्ञान आणि आधुनिक शिक्षण यांचा योग्य समन्वय साधणे असा व्यापक दृष्टिकोन यात अपेक्षित आहे.

विद्यार्थ्यांच्या घडणीच्या सुरुवातीच्या काळात योग्य मूल्ये आणि सकारात्मक विचार रुजवले तर त्याचा त्यांच्या भविष्यातील व्यक्तिमत्त्वावर दीर्घकालीन परिणाम होऊ शकतो.

‘अधिक माहिती’ आणि ‘योग्य ज्ञान’ यात फरक

राज्यपालांनी आजची मुले मोठ्या प्रमाणात माहितीने वेढलेली असल्याचे निरीक्षण नोंदवले. मोबाईल, इंटरनेट आणि विविध डिजिटल माध्यमांमुळे विद्यार्थ्यांना मोठ्या प्रमाणावर माहिती सहज उपलब्ध होते.

मात्र माहिती मिळणे आणि त्या माहितीचे योग्य ज्ञानात रूपांतर होणे यात फरक आहे. कोणती माहिती विश्वासार्ह आहे, तिचे विश्लेषण कसे करावे आणि तिचा जबाबदारीने वापर कसा करावा, याचे मार्गदर्शन विद्यार्थ्यांना आवश्यक आहे.

याठिकाणी शिक्षकांची भूमिका पुन्हा महत्त्वाची ठरते. विद्यार्थ्यांना केवळ अधिक माहिती देण्याऐवजी विचारशील आणि संवेदनशील बनवण्याची गरज आहे.

शिक्षणातून चांगले माणूस घडवण्याचा संदेश

राज्यपालांनी शिक्षण क्षेत्रासमोरील व्यापक जबाबदारी अधोरेखित करताना विद्यार्थ्यांना केवळ भविष्यातील नेते बनवण्यापेक्षा चांगले माणूस बनवणे अधिक महत्त्वाचे असल्याचे सांगितले.

देशाला विविध क्षेत्रांत नेतृत्व करणाऱ्या अनेक व्यक्ती सार्वजनिक शाळांच्या माध्यमातून मिळाल्या आहेत. त्यामुळे सार्वजनिक शाळांची भूमिका केवळ शैक्षणिक निकालांपुरती मर्यादित न ठेवता विद्यार्थ्यांच्या चारित्र्य आणि मूल्यविकासालाही महत्त्व देण्याची गरज आहे.

विद्यार्थ्यांमध्ये प्रामाणिकपणा, सहकार्य, संवेदनशीलता, सामाजिक जबाबदारी आणि सकारात्मक दृष्टिकोन विकसित झाला तर त्याचा फायदा केवळ त्या विद्यार्थ्याला नव्हे, तर संपूर्ण समाजाला होऊ शकतो.

शिक्षण क्षेत्रासाठी महत्त्वाचा संदेश

दिल्लीतील शिक्षणतज्ज्ञांच्या या भेटीतून भविष्यातील शिक्षणाची दिशा अधिक व्यापक असण्याची गरज अधोरेखित झाली. तंत्रज्ञानाच्या वेगवान बदलांसोबत विद्यार्थ्यांना मानवी मूल्ये आणि सामाजिक जबाबदारीशी जोडणे हे शिक्षण व्यवस्थेचे महत्त्वाचे उद्दिष्ट असावे.

शिक्षकांना मार्गदर्शकाची भूमिका देणे, विद्यार्थ्यांचा सर्वांगीण विकास साधणे आणि भारतीय ज्ञानपरंपरेचा आधुनिक शिक्षणाशी समन्वय साधणे या मुद्द्यांवर या भेटीत विशेष भर देण्यात आला.