मखाना उद्योगाला नवी झेप; भारताच्या सुपरफूडची जागतिक बाजारपेठेत वाढ.

 

भारताचा पारंपरिक मखाना उद्योग आता केवळ स्थानिक खाद्यपदार्थापुरता मर्यादित राहिलेला नाही. आरोग्याबाबत वाढती जागरूकता, आधुनिक शेती तंत्रज्ञान, मूल्यवर्धित उत्पादनांची वाढ आणि सरकारी योजनांमुळे मखानाला देशांतर्गत तसेच आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेत मोठी मागणी निर्माण होत आहे. बिहारसह पश्चिम बंगाल आणि आसाममध्ये मोठ्या प्रमाणावर उत्पादित होणारा मखाना आता भारताच्या ‘सुपरफूड’ क्षेत्रातील महत्त्वाचा घटक बनत आहे.

मखाना म्हणजे Euryale ferox या जलवनस्पतीचे बी. तलाव, सरोवरे आणि उथळ पाणथळ भागात या वनस्पतीची लागवड केली जाते. बी प्रक्रिया करून भाजल्यानंतर ते फुलते आणि खाण्यासाठी वापरले जाते. भारत हा जगातील सर्वात मोठा मखाना उत्पादक देश असून बिहार हे देशातील मखाना उत्पादनाचे प्रमुख केंद्र आहे.

मखाना उद्योगाला सरकारी पाठबळ

मखानाचे वाढते महत्त्व लक्षात घेऊन केंद्र सरकारने राष्ट्रीय मखाना मंडळाची घोषणा केंद्रीय अर्थसंकल्प 2025-26 मध्ये केली होती. या मंडळाची बिहारमध्ये 15 सप्टेंबर 2025 रोजी औपचारिक सुरुवात करण्यात आली.

मखानाच्या उत्पादनापासून प्रक्रिया, पॅकेजिंग, ब्रँडिंग आणि विक्रीपर्यंत संपूर्ण मूल्यसाखळी मजबूत करण्याच्या उद्देशाने हे पाऊल महत्त्वाचे मानले जात आहे. शेतकऱ्यांना आधुनिक तंत्रज्ञान आणि चांगल्या दर्जाच्या बियाण्यांची उपलब्धता करून देण्यावरही भर दिला जात आहे.

याशिवाय केंद्र सरकारने मखाना विकासासाठी केंद्रीय क्षेत्र योजना मंजूर केली आहे. 2025-26 ते 2030-31 या कालावधीसाठी या योजनेसाठी एकूण ₹476.03 कोटींची तरतूद करण्यात आली आहे.

या योजनेअंतर्गत संशोधन आणि नवकल्पना, दर्जेदार बियाण्यांची उपलब्धता, शेतकऱ्यांचे कौशल्यविकास, काढणी आणि काढणीनंतरची प्रक्रिया सुधारण्यावर लक्ष केंद्रित केले जाणार आहे. त्याचबरोबर मूल्यवर्धन, ब्रँडिंग, मार्केटिंग, निर्यात आणि गुणवत्ता नियंत्रण यांनाही प्रोत्साहन दिले जाणार आहे.

2026-27 साठी ₹90 कोटींची तरतूद

मखाना विकास योजनेसाठी 2025-26 मध्ये ₹30 कोटी, तर 2026-27 मध्ये ₹90 कोटींची तरतूद मंजूर करण्यात आली आहे. यामुळे या क्षेत्रातील पायाभूत सुविधा आणि शेतकरी-केंद्रित उपक्रमांना अधिक गती मिळण्याची अपेक्षा आहे.

सरकारच्या मते, आधुनिक तंत्रज्ञान आणि प्रशिक्षणामुळे मखाना उत्पादनातील जोखीम कमी करण्याबरोबरच शेतकऱ्यांची उत्पादकता आणि उत्पन्न वाढवण्यास मदत होऊ शकते.

बिहार मखाना उत्पादनाचे प्रमुख केंद्र

देशातील मखाना उत्पादनात बिहारचा वाटा अत्यंत महत्त्वाचा आहे. विशेषतः सुपौल, सहरसा आणि मधेपुरा या कोसी खोऱ्यातील जिल्ह्यांमध्ये मखानाची मोठ्या प्रमाणावर लागवड केली जाते.

मिथिला आणि सीमांचल भागातील इतर जिल्ह्यांमध्येही या पिकाचे महत्त्व वाढत आहे. त्यामुळे बिहारला भारताच्या मखाना उद्योगाचे प्रमुख केंद्र म्हणून ओळख मिळाली आहे.

पारंपरिक पद्धतीने मखानाची लागवड तलाव आणि पाणथळ भागात केली जात होती. मात्र, आता फील्ड-सिस्टम शेती आणि सुधारित वाणांचा वापर वाढत आहे. ‘स्वर्ण वैदेही’ आणि ‘सबौर मखाना-1’ यांसारख्या सुधारित वाणांमुळे उत्पादनक्षमता वाढवण्याच्या प्रयत्नांना मदत होत आहे.

मखाना उत्पादनात मोठी वाढ

उद्यानिकी सांख्यिकी विभागाच्या अंतिम अंदाजानुसार, 2024-25 मध्ये भारतातील मखाना उत्पादन 63,910 मेट्रिक टन होते. त्यावेळी सरासरी उत्पादकता प्रति हेक्टर 2.03 मेट्रिक टन होती.

2025-26 च्या दुसऱ्या आगाऊ अंदाजानुसार, देशातील मखाना उत्पादन वाढून 80,590 मेट्रिक टन झाले आहे. सरासरी उत्पादकता देखील वाढून 2.34 मेट्रिक टन प्रति हेक्टर झाली आहे.

बिहारने या वाढीत मोठी भूमिका बजावली आहे. 2025-26 मध्ये राज्यातील मखाना उत्पादन 60,000 मेट्रिक टन असल्याचा अंदाज आहे. राज्यातील सरासरी उत्पादकता प्रति हेक्टर 2.00 मेट्रिक टन आहे.

उत्पादन क्षेत्रात झालेली वाढ, सुधारित उत्पादकता आणि शेतीतील जोखीम कमी करण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या आधुनिक पद्धती यामुळे मखाना क्षेत्राचा विस्तार होत आहे.

हजारो शेतकऱ्यांना योजनेचा फायदा

मखाना विकास योजनेअंतर्गत देशभरात अतिरिक्त 1,010 हेक्टर क्षेत्र मखाना लागवडीखाली आणण्यात आले आहे. तसेच 73 हेक्टर क्षेत्रावर बियाणे उत्पादन कार्यक्रम राबवण्यात आला आहे.

सुधारित उत्पादन तंत्रज्ञान शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी 89 फ्रंटलाइन प्रात्यक्षिके घेण्यात आली. कृषी विद्यापीठे, केंद्रीय कृषी विद्यापीठे आणि ICAR संस्थांच्या माध्यमातून प्रशिक्षण, चर्चासत्रे आणि शेतकरी मार्गदर्शन कार्यक्रम आयोजित करण्यात आले.

2025-26 मध्ये देशभरातील 8,159 शेतकऱ्यांना या उपक्रमांचा लाभ मिळाला आहे.

मखानाची जागतिक बाजारपेठ विस्तारण्याची संधी

भारतीय मखानाच्या निर्यातीत सध्या अमेरिका, कॅनडा आणि संयुक्त अरब अमिरातीचा मोठा वाटा आहे. एकूण मखाना निर्यातीपैकी अमेरिकेचा 40 टक्के, कॅनडाचा 20 टक्के आणि UAE चा 17 टक्के वाटा आहे. म्हणजेच या तीन बाजारपेठांमध्ये एकत्रितपणे सुमारे 77 टक्के निर्यात होते.

मात्र, या मोठ्या बाजारपेठांमध्ये प्रति किलो मिळणारी किंमत तुलनेने कमी आहे. अमेरिकेत सरासरी किंमत 19.5 डॉलर प्रति किलो, कॅनडात 15.8 डॉलर आणि UAE मध्ये 13.3 डॉलर प्रति किलो आहे.

याउलट जर्मनी, नेपाळ आणि ऑस्ट्रेलियासारख्या तुलनेने छोट्या बाजारपेठांमध्ये मखानाला अधिक किंमत मिळते. जर्मनीमध्ये सरासरी किंमत 26 डॉलर प्रति किलो, नेपाळमध्ये 21.6 डॉलर आणि ऑस्ट्रेलियात 21 डॉलर प्रति किलो आहे.

ब्रिटनची बाजारपेठही महत्त्वाची ठरत आहे. भारताच्या मखाना निर्यातीत ब्रिटनचा सुमारे 10 टक्के वाटा असून सरासरी किंमत सुमारे 20 डॉलर प्रति किलो आहे.

यामुळे भारतासाठी केवळ मोठ्या प्रमाणावर निर्यात करण्याऐवजी प्रीमियम बाजारपेठांमध्ये मखानाची विक्री वाढवण्याची संधी निर्माण झाली आहे.

आरोग्यदायी खाद्यपदार्थ म्हणून वाढती मागणी

मखानाला ‘सुपरफूड’ म्हणून लोकप्रियता मिळण्यामागे त्याचे पोषणमूल्यही महत्त्वाचे आहे. मखानामध्ये कार्बोहायड्रेट, उच्च दर्जाचे प्रथिने, आहारातील तंतू आणि मॅग्नेशियम, पोटॅशियम, फॉस्फरस व लोह यांसारखी आवश्यक खनिजे आढळतात.

मखाना कमी सोडियमयुक्त आणि कोलेस्टेरॉलमुक्त असल्यामुळे आरोग्याविषयी जागरूक ग्राहकांमध्ये त्याची मागणी वाढत आहे. पारंपरिक पद्धतीने भाजून खाण्याबरोबरच आता मखानापासून विविध मूल्यवर्धित खाद्यपदार्थ तयार केले जात आहेत.

स्टार्टअप कंपन्या आणि शेतकरी उत्पादक संघटना म्हणजेच FPOs देखील या क्षेत्राच्या विस्तारात महत्त्वाची भूमिका बजावत आहेत. पॅकेजिंग, ब्रँडिंग आणि नवीन उत्पादनांच्या माध्यमातून मखानाला आधुनिक ग्राहकांपर्यंत पोहोचवले जात आहे.

पारंपरिक पिकापासून जागतिक सुपरफूडपर्यंतचा प्रवास

बिहारच्या पारंपरिक खाद्यसंस्कृतीचा भाग असलेला मखाना आता देशाच्या कृषी आणि खाद्यप्रक्रिया क्षेत्रात नवीन संधी निर्माण करत आहे. सरकारी गुंतवणूक, आधुनिक शेती पद्धती, संशोधन, शेतकरी प्रशिक्षण आणि निर्यात बाजारपेठेचा विस्तार यामुळे या उद्योगाला पुढील काळात आणखी मोठी चालना मिळण्याची शक्यता आहे.

उत्पादन वाढवण्यासोबतच उच्च दर्जाची प्रक्रिया, आकर्षक ब्रँडिंग आणि प्रीमियम बाजारपेठांमध्ये प्रवेश यावर भर दिल्यास भारतीय मखानाला जागतिक बाजारात अधिक चांगली किंमत मिळू शकते.

मखाना उद्योगाचा वाढता विस्तार हा केवळ एका पारंपरिक पिकाचा विकास नसून शेतकऱ्यांच्या उत्पन्नवाढीपासून भारताच्या कृषी निर्यातीपर्यंत अनेक क्षेत्रांसाठी महत्त्वाची संधी ठरू शकतो. भारताच्या ‘सुपरफूड’ क्षेत्रात मखानाचे स्थान त्यामुळे आगामी काळात आणखी मजबूत होण्याची शक्यता आहे.