चार वर्षांखालील मुलांसाठी ‘या’ औषधांच्या वापरावर केंद्र सरकारची बंदी.

 

भारत सरकारने लहान मुलांच्या आरोग्याच्या दृष्टीने महत्त्वाचा निर्णय घेतला आहे. Chlorpheniramine Maleate and Phenylephrine Hydrochloride संयोजन असलेल्या औषधांच्या उत्पादन, विक्री आणि वितरणावर चार वर्षांखालील मुलांच्या वापरासंदर्भात कडक निर्बंध लागू करण्यात आले आहेत. या औषधांच्या लेबलवर, पॅकेज इन्सर्टमध्ये आणि प्रचारात्मक साहित्यावर ही औषधे चार वर्षांखालील मुलांना देऊ नयेत, असा स्पष्ट इशारा देणे बंधनकारक करण्यात आले आहे.

केंद्र सरकारने 22 ऑगस्ट 2026 रोजी यासंदर्भातील अधिसूचना जारी केली. हा निर्णय तज्ज्ञ समिती आणि Drugs Technical Advisory Board (DTAB) यांच्या शिफारशींच्या आधारे घेण्यात आला आहे. सरकारच्या मते, चार वर्षांखालील मुलांमध्ये या औषधांच्या संयोजनाचा वापर आरोग्यासाठी धोका निर्माण करू शकतो आणि त्यासाठी अधिक सुरक्षित पर्याय उपलब्ध आहेत.

सरकारने औषधांबाबत हा निर्णय का घेतला?

Chlorpheniramine Maleate हे प्रामुख्याने अॅलर्जीची लक्षणे कमी करण्यासाठी वापरले जाणारे औषध आहे, तर Phenylephrine Hydrochloride चा वापर नाक बंद होणे किंवा सर्दीशी संबंधित काही लक्षणे कमी करण्यासाठी केला जातो.

ही दोन्ही औषधे एकत्र असलेले उत्पादन Fixed Dose Combination (FDC) म्हणून ओळखले जाते. म्हणजेच दोन किंवा अधिक औषधी घटक एका निश्चित प्रमाणात एकाच औषधात दिले जातात.

लहान मुलांचे शरीर प्रौढांच्या तुलनेत वेगळ्या पद्धतीने औषधांवर प्रतिक्रिया देऊ शकते. त्यामुळे या वयोगटासाठी औषधांचा वापर करताना विशेष काळजी घेणे आवश्यक असते.

सरकारने तज्ज्ञांच्या शिफारशींचा विचार करून चार वर्षांखालील मुलांसाठी या संयोजनाचा वापर टाळण्याचा निर्णय घेतला आहे.

आधी कोणता निर्बंध लागू होता?

या औषधांच्या काही विशिष्ट Fixed Dose Combinations वर यापूर्वीही सरकारने निर्बंध लागू केले होते.

15 एप्रिल 2025 रोजी जारी करण्यात आलेल्या S.O. 1717(E) अधिसूचनेद्वारे Chlorpheniramine Maleate आणि Phenylephrine Hydrochloride असलेल्या काही FDCs वर निर्बंध घालण्यात आले होते. त्यावेळीही चार वर्षांखालील मुलांसाठी औषध वापरू नये, असा स्पष्ट इशारा देण्याची अट होती.

मात्र आता सरकारने हा नियम अधिक व्यापक केला आहे.

आता सर्व संबंधित FDCs नियमांच्या कक्षेत

नवीन निर्णयानुसार, या दोन घटकांचा समावेश असलेल्या सर्व Fixed Dose Combinations साठी चार वर्षांखालील मुलांच्या वापराबाबत स्पष्ट चेतावणी देणे आवश्यक आहे.

यामुळे पूर्वीच्या अधिसूचनेच्या तुलनेत नियमांचा व्याप वाढला आहे. औषध उत्पादकांना त्यांच्या उत्पादनांवरील माहिती सरकारच्या नव्या निर्देशांनुसार अद्ययावत करावी लागणार आहे.

औषधांच्या पॅकेटवर काय इशारा द्यावा लागणार?

सरकारने उत्पादकांसाठी स्पष्ट सूचना दिल्या आहेत. Chlorpheniramine Maleate आणि Phenylephrine Hydrochloride असलेल्या संबंधित FDCs च्या लेबलवर ठळकपणे चेतावणी देणे आवश्यक आहे.

लेबल आणि पॅकेज इन्सर्टवर स्पष्ट सूचना

औषधांच्या लेबलवर आणि पॅकेज इन्सर्टमध्ये खालील अर्थाची स्पष्ट सूचना असणे बंधनकारक आहे:

“Fixed Dose Combination shall not be used in children below four years of age.”

म्हणजेच, “हे Fixed Dose Combination चार वर्षांखालील मुलांमध्ये वापरू नये.”

हीच माहिती संबंधित औषधांच्या प्रचारात्मक साहित्यामध्येही स्पष्टपणे नमूद करावी लागणार आहे.

यामुळे पालक, डॉक्टर, फार्मासिस्ट आणि इतर संबंधित व्यक्तींना औषधाच्या वयोमर्यादेबाबत स्पष्ट माहिती मिळण्यास मदत होईल.

पालकांनी काय काळजी घ्यावी?

सरकारच्या या निर्णयामुळे पालकांनी मुलांना सर्दी, खोकला, नाक बंद होणे किंवा अॅलर्जीची लक्षणे दिसल्यास स्वतःहून औषध देण्याबाबत विशेष काळजी घेणे आवश्यक आहे.

विशेषतः चार वर्षांखालील मुलांना कोणतेही औषध देण्यापूर्वी डॉक्टरांचा सल्ला घेणे महत्त्वाचे आहे. मुलाचे वय, वजन, लक्षणे आणि आरोग्याची स्थिती यानुसार डॉक्टर योग्य उपचार सुचवू शकतात.

औषधाचे लेबल काळजीपूर्वक वाचा

पालकांनी औषध खरेदी करताना त्यावरील घटक, वयोमर्यादा आणि चेतावणी तपासावी. एखादे औषध पूर्वी वापरले गेले असेल तरी ते लहान मुलाला पुन्हा देण्यापूर्वी वैद्यकीय सल्ला घेणे अधिक सुरक्षित ठरते.

सरकारनेही या संयोजनाच्या वापरामुळे लहान मुलांना संभाव्य धोका असल्याचे नमूद केले आहे आणि अधिक सुरक्षित पर्याय उपलब्ध असल्याचे स्पष्ट केले आहे.

सरकारचा निर्णय सार्वजनिक आरोग्यासाठी महत्त्वाचा

नवीन अधिसूचना Drugs and Cosmetics Act, 1940 मधील Section 26A अंतर्गत जारी करण्यात आली आहे. सार्वजनिक आरोग्याच्या हितासाठी केंद्र सरकारला विशिष्ट औषधांच्या उत्पादन, विक्री किंवा वितरणावर निर्बंध घालण्याचा अधिकार या तरतुदीद्वारे मिळतो.

नवीन नियम अधिकृत राजपत्रात प्रकाशित झाल्याच्या तारखेपासून प्रभावी झाला आहे.

या निर्णयामागे औषधांचा सुरक्षित वापर आणि विशेषतः लहान मुलांचे संरक्षण हा मुख्य उद्देश आहे. औषधांच्या बाबतीत वय हा महत्त्वाचा घटक असल्याने, विशिष्ट वयोगटासाठी असलेले धोके स्पष्टपणे सांगणे आवश्यक असते.

औषध उत्पादकांवर आता काय जबाबदारी?

नव्या निर्णयानंतर संबंधित औषध उत्पादकांना त्यांच्या उत्पादनांची लेबलिंग आणि माहिती तपासावी लागेल. चार वर्षांखालील मुलांसाठी वापरास मनाई असल्याची सूचना ग्राहकांना सहज दिसेल अशा पद्धतीने देणे आवश्यक आहे.

यामध्ये औषधाचे लेबल, पॅकेज इन्सर्ट आणि प्रचारात्मक साहित्य यांचा समावेश आहे.

यामुळे औषध विक्रीच्या साखळीतील उत्पादक, वितरक आणि विक्रेते यांच्यावरही नियमांचे पालन करण्याची जबाबदारी वाढली आहे.

चार वर्षांखालील मुलांसाठी डॉक्टरांचा सल्ला महत्त्वाचा

लहान मुलांना सर्दी किंवा अॅलर्जीची लक्षणे दिसली की घरच्या घरी औषध देण्याची प्रवृत्ती काही वेळा दिसून येते. मात्र प्रत्येक औषध प्रत्येक वयोगटासाठी सुरक्षित असेलच असे नाही.

विशेषतः चार वर्षांखालील मुलांच्या बाबतीत औषधाचा प्रकार आणि मात्रा डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार ठरवणे आवश्यक आहे. पालकांनी स्वतःहून प्रौढांसाठी किंवा मोठ्या मुलांसाठी असलेली औषधे लहान मुलांना देणे टाळावे.