Anemia Mukt Bharat Abhiyaan: केंद्राची 7X7X7 रणनीती जाहीर

भारतामध्ये अॅनिमियाची समस्या कमी करण्यासाठी केंद्र सरकारने Anemia Mukt Bharat Abhiyaan अंतर्गत नवीन 7X7X7 रणनीती आणली आहे. 29 जून 2026 रोजी झालेल्या 16व्या Central Council of Health and Family Welfare बैठकीत या अभियानाच्या नवीन Operational Guidelines सादर करण्यात आल्या. जुन्या 6X6X6 पद्धतीच्या पुढे जात नवीन आराखड्यात अॅनिमियाची तपासणी, योग्य उपचार, डिजिटल ट्रॅकिंग, आहारातील विविधता आणि जनसहभाग यावर अधिक भर देण्यात आला आहे.

केंद्रीय आरोग्य व कुटुंब कल्याण राज्यमंत्री अनुप्रिया पटेल यांनी 11 ऑगस्ट 2026 रोजी राज्यसभेत लेखी उत्तराद्वारे या उपक्रमाची माहिती दिली.

Anemia Mukt Bharat Abhiyaan मध्ये 7X7X7 रणनीती काय आहे?

नवीन Anemia Mukt Bharat Abhiyaan मध्ये सात लाभार्थी गट, सात प्रमुख हस्तक्षेप आणि सात संस्थात्मक यंत्रणांचा समावेश करण्यात आला आहे. अॅनिमिया केवळ लोहाच्या कमतरतेमुळे होतो असे न मानता, त्यामागील पोषणविषयक आणि इतर कारणे ओळखून त्यानुसार उपचार करण्याचा प्रयत्न या नव्या पद्धतीत करण्यात आला आहे.

या अभियानाचा मुख्य उद्देश अॅनिमियाची लवकर ओळख करणे, गरजेनुसार उपचार देणे आणि उपचारानंतर लाभार्थ्यांचा नियमित पाठपुरावा करणे हा आहे.

7 लाभार्थी गट कोणते?

7X7X7 आराखड्यात समाजातील विविध वयोगट आणि महिलांचा समावेश करण्यात आला आहे. त्यात पुढील सात गट आहेत:

• 6 ते 59 महिन्यांची मुले

• 5 ते 9 वर्षे वयोगटातील मुले

• 10 ते 19 वर्षे वयोगटातील किशोरवयीन मुले व मुली

• गर्भवती महिला

• स्तनदा माता

• 20 ते 49 वर्षे वयोगटातील प्रजननक्षम महिला

• कमी वजनाने जन्मलेली 0 ते 6 महिन्यांची बाळे

या गटांमध्ये अॅनिमियाची तपासणी करून त्याच्या तीव्रतेनुसार योग्य व्यवस्थापन करण्याचे नियोजन आहे.

अॅनिमियाविरोधातील 7 प्रमुख हस्तक्षेप

सरकारने अॅनिमियावर नियंत्रण मिळवण्यासाठी सात प्रमुख उपाय निश्चित केले आहेत. यामध्ये प्रतिबंधात्मक उपायांपासून उपचार आणि जनजागृतीपर्यंत विविध बाबींचा समावेश आहे.

1. लोह आणि फॉलिक अॅसिडची पूरक मात्रा

अॅनिमिया टाळण्यासाठी पात्र लाभार्थ्यांना प्रतिबंधात्मक स्वरूपात Iron-Folic Acid (IFA) supplementation देण्यावर भर दिला जाणार आहे. नियमित सेवनामुळे शरीरातील लोहाची कमतरता कमी करण्यास मदत होऊ शकते.

2. अॅनिमियाची तपासणी

लाभार्थ्यांची हिमोग्लोबिन (Hb) पातळी तपासण्यासाठी डिजिटल invasive hemoglobinometers चा वापर केला जाणार आहे. त्यामुळे अॅनिमियाची स्थिती ओळखणे आणि त्याची तीव्रता निश्चित करणे अधिक सुलभ होईल.

अॅनिमियाचे सौम्य, मध्यम आणि गंभीर अशा स्वरूपात वर्गीकरण करून त्यानुसार पुढील उपचार ठरवले जातील.

3. उपचार आणि फॉलो-अप

अॅनिमिया आढळल्यानंतर केवळ औषध देण्यापुरते अभियान मर्यादित राहणार नाही. संबंधित व्यक्तीला आवश्यक उपचार, संदर्भ सेवा आणि पुढील तपासणी उपलब्ध करून देण्याचा प्रयत्न केला जाणार आहे.

4. कृमिनाशक उपचार आणि उशिराने नाळ कापणे

अॅनिमियाशी संबंधित कारणांवरही लक्ष दिले जाणार आहे. यासाठी deworming म्हणजेच कृमिनाशक उपचार आणि बाळाच्या जन्मानंतर delayed cord clamping यासारख्या उपायांचा समावेश करण्यात आला आहे.

5. जनभागीदारी आणि जनजागृती

अॅनिमियाला “सामान्य” समस्या मानण्याची मानसिकता बदलण्यासाठी Jan Bhagidari म्हणजेच लोकसहभागावर भर दिला जाणार आहे. IFA गोळ्यांचे नियमित सेवन, तपासणी आणि उपचार पूर्ण करण्याबाबत जनजागृती केली जाईल.

6. पोषणाव्यतिरिक्त कारणांवरही लक्ष

अॅनिमिया केवळ पोषणाच्या कमतरतेमुळे होत नाही. त्यामुळे nutritional आणि non-nutritional anemia यांच्यात फरक करून प्रत्येक प्रकरणाचे कारण समजून घेण्यावर भर देण्यात आला आहे.

7. स्थानिक लोहयुक्त आहाराला प्रोत्साहन

अभियानात “Eating Right” दृष्टिकोनाचा समावेश आहे. रोजच्या आहारात स्थानिक पातळीवर उपलब्ध असलेल्या लोहयुक्त पदार्थांचा समावेश करण्यासाठी नागरिकांना प्रोत्साहित केले जाणार आहे.

जुन्या 6X6X6 पद्धतीपासून T4 Approach कडे वाटचाल

नवीन अभियानातील महत्त्वाचा बदल म्हणजे T3 वरून T4 Approach कडे झालेला बदल. जुन्या पद्धतीमध्ये Test, Treat आणि Talk या तीन बाबींवर भर होता.

नवीन प्रणालीमध्ये यामध्ये Track म्हणजेच नियमित डिजिटल पाठपुराव्याची भर पडली आहे.

T4 Approach म्हणजे काय?

Test: अॅनिमियाची तपासणी करणे.

Treat: तपासणीच्या निष्कर्षानुसार योग्य उपचार करणे.

Talk: जनजागृती, समुपदेशन आणि उपचारांचे पालन करण्यासाठी संवाद साधणे.

Track: लाभार्थ्यांच्या उपचारांचा, रेफरलचा आणि फॉलो-अपचा डिजिटल पद्धतीने मागोवा घेणे.

या प्रणालीमुळे उपचार सुरू झाल्यानंतर लाभार्थी पुढील प्रक्रियेत राहतो की नाही, यावर लक्ष ठेवण्यास मदत होईल.

डिजिटल प्रणालीमुळे अॅनिमिया नियंत्रणाला वेग

नवीन Anemia Mukt Bharat Abhiyaan मध्ये डिजिटल तंत्रज्ञानाला महत्त्वाचे स्थान देण्यात आले आहे. अॅनिमियाशी संबंधित सेवा, तपासण्या आणि उपचारांची माहिती नोंदवून त्याचा मागोवा घेण्यासाठी डिजिटल फ्रेमवर्क विकसित करण्यात आले आहे.

विविध सरकारी डिजिटल प्लॅटफॉर्मशी लाभार्थ्यांची माहिती जोडण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आहे. गर्भवती आणि स्तनदा मातांची नोंद JANANI Portal वर, शाळेत जाणाऱ्या मुलांची माहिती RBSK Portal वर आणि लसीकरणाशी संबंधित मुलांची नोंद U-WIN Portal वर केली जाते.

यामुळे वेगवेगळ्या आरोग्य सेवांशी संबंधित लाभार्थ्यांपर्यंत अॅनिमियाची तपासणी आणि उपचार सेवा पोहोचवणे अधिक प्रभावी होण्याची अपेक्षा आहे.

7 संस्थात्मक यंत्रणांवरही भर

अभियान यशस्वी करण्यासाठी सात संस्थात्मक यंत्रणा निश्चित करण्यात आल्या आहेत. त्यामध्ये मंत्रालयांमधील समन्वय, अॅनिमियावरील National Centre of Excellence and Advanced Research, National AMB Abhiyaan Unit आणि पुरवठा साखळी मजबूत करणे यांचा समावेश आहे.

याशिवाय इतर मंत्रालयांशी समन्वय, Anemia Mukt Bharat Abhiyaan Portal आणि T4 Approach आधारित डिजिटल मॉनिटरिंग यंत्रणेलाही महत्त्व देण्यात आले आहे.

संपूर्ण सरकारी यंत्रणेच्या सहभागावर भर

अॅनिमिया कमी करण्यासाठी केवळ आरोग्य मंत्रालयाच्या माध्यमातून काम करून पुरेसे परिणाम मिळणार नाहीत, अशी भूमिका या आराखड्यात दिसून येते. त्यामुळे विविध मंत्रालये आणि विभागांमध्ये समन्वय साधण्याचा “Whole of Government Approach” स्वीकारण्यात आला आहे.

पोषण, शिक्षण, महिला व बालविकास आणि आरोग्याशी संबंधित उपक्रमांमध्ये परस्पर सहकार्य वाढवण्याचा प्रयत्न केला जाणार आहे.

अॅनिमियाविरोधातील अभियानाचा पुढील टप्पा

नवीन 7X7X7 आराखड्यामुळे अॅनिमियाकडे केवळ रक्तातील हिमोग्लोबिनची कमतरता म्हणून न पाहता त्याची कारणे, उपचार, आहार, जनजागृती आणि डिजिटल फॉलो-अप यांचा एकत्रित विचार करण्याची दिशा निश्चित झाली आहे.

लाभार्थ्यांची वेळेवर तपासणी, योग्य उपचार आणि नियमित पाठपुरावा यामुळे अॅनिमियाच्या व्यवस्थापनात सुधारणा होण्याची अपेक्षा आहे. विशेषतः मुले, किशोरवयीन, गर्भवती महिला, स्तनदा माता आणि प्रजननक्षम महिलांवर या अभियानाचा विशेष भर राहणार आहे.

निष्कर्ष

Anemia Mukt Bharat Abhiyaan अंतर्गत 7X7X7 रणनीतीमुळे भारतातील अॅनिमिया नियंत्रणाच्या प्रयत्नांना अधिक व्यापक स्वरूप मिळणार आहे. तपासणी, उपचार, जनजागृती आणि डिजिटल ट्रॅकिंग यांना एकत्र आणणारा T4 Approach या अभियानाची महत्त्वाची वैशिष्ट्ये आहेत. स्थानिक लोहयुक्त आहाराला प्रोत्साहन आणि नागरिकांचा सक्रिय सहभाग वाढवून अॅनिमियाविरोधातील लढ्याला अधिक व्यापक जनआंदोलनाचे स्वरूप देण्याचा सरकारचा प्रयत्न आहे.

 

 

***