Rashtriya Poshan Maah 2026: 9 सप्टेंबरला वाराणसीत शुभारंभ

 

नवी दिल्ली/वाराणसी: देशातील महिला, बालक आणि किशोरवयीन मुलांच्या पोषण, आरोग्य आणि बालविकासावर लक्ष केंद्रित करणाऱ्या Rashtriya Poshan Maah 2026 चा 9 सप्टेंबर 2026 रोजी उत्तर प्रदेशातील वाराणसी येथे शुभारंभ होणार आहे. केंद्रीय महिला व बालविकास मंत्री अन्नपूर्णा देवी यांच्या हस्ते हा महिनाभर चालणारा राष्ट्रीय उपक्रम सुरू केला जाणार आहे.

वाराणसीतील रुद्राक्ष इंटरनॅशनल कोऑपरेशन अँड कन्व्हेन्शन सेंटर येथे होणाऱ्या या कार्यक्रमाला उत्तर प्रदेशचे मुख्यमंत्री योगी आदित्यनाथ, केंद्रीय राज्यमंत्री सावित्री ठाकूर आणि उत्तर प्रदेशच्या महिला कल्याण, बालविकास व पोषण मंत्री बेबी राणी मौर्य यांच्यासह अनेक मान्यवर उपस्थित राहणार आहेत.

यंदाच्या अभियानाची मुख्य थीम “हमारी आंगनवाड़ी हमारी जिम्मेदारी” अशी आहे. या माध्यमातून अंगणवाडी केंद्रांना पोषण, आरोग्य, काळजी आणि बालकांच्या सुरुवातीच्या शिक्षणासाठी समुदायाच्या सहभागाचे केंद्र बनवण्यावर भर दिला जाणार आहे.

Rashtriya Poshan Maah 2026 ची मुख्य थीम काय?

2018 मध्ये सुरू झालेल्या पोषण अभियानाने पोषणाला देशाच्या विकासाच्या केंद्रस्थानी आणण्याचा प्रयत्न केला. सप्टेंबर महिन्यात दरवर्षी साजरा होणारा राष्ट्रीय पोषण माह आता मोठ्या प्रमाणावर लोकसहभागाचे अभियान बनला आहे.

यंदा “हमारी आंगनवाड़ी हमारी जिम्मेदारी” या घोषवाक्याद्वारे प्रत्येक नागरिकाने आपल्या परिसरातील अंगणवाडी केंद्राशी जोडले जावे आणि तेथील सेवा अधिक प्रभावी करण्यासाठी योगदान द्यावे, असा संदेश दिला जाणार आहे.

सरकारच्या मते, अंगणवाडी केंद्र हे मुलांसाठी पोषण, आरोग्य, काळजी आणि सुरुवातीच्या शिक्षणाचे महत्त्वाचे ठिकाण आहे. त्यामुळे या केंद्रांच्या कामकाजात स्थानिक नागरिक, पालक, ग्रामपंचायत आणि इतर समुदाय घटकांचा सहभाग वाढवण्यावर विशेष भर असेल.

अंगणवाडी व्यवस्थापन समित्यांना महत्त्व

यंदाच्या पोषण माहमध्ये Community Ownership and Accountability, म्हणजेच समुदायाचा सहभाग आणि जबाबदारी, हा महत्त्वाचा विषय असेल.

25 जून 2026 रोजी जारी करण्यात आलेल्या मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार देशातील सर्व अंगणवाडी केंद्रांमध्ये Anganwadi Management Committees (AMCs) स्थापन करून त्या कार्यरत करण्यास गती दिली जाणार आहे.

पोषण माहदरम्यान प्रत्येक अंगणवाडी केंद्रात किमान एक AMC बैठक घेण्याचे नियोजन आहे. या बैठकीत केंद्रातील सेवा, पोषण आहाराची गुणवत्ता आणि समुदायाचा सहभाग यांचा आढावा घेतला जाईल.

अंगणवाडीत मिळणाऱ्या आहारात होणार अधिक पारदर्शकता

यंदाच्या अभियानात मुलांना दिल्या जाणाऱ्या पूरक पोषण आहारावरही विशेष लक्ष दिले जाणार आहे. सुधारित Supplementary Nutrition Programme (SNP) Guidelines मध्ये पहिल्यांदाच गरम शिजवलेल्या जेवणाची स्पष्ट व्याख्या करण्यात आली आहे.

याशिवाय प्रत्येक अंगणवाडी केंद्रात SNP Menu Board लावणे अनिवार्य करण्यात आले आहे. या बोर्डवर दररोज दिल्या जाणाऱ्या आहाराची माहिती आणि लाभार्थ्यांना मिळणारे हक्क स्पष्टपणे दिसतील.

अंगणवाडी व्यवस्थापन समित्या आणि माता समित्या भोजनाची गुणवत्ता आणि ठरलेल्या मेनूनुसार आहार दिला जात आहे की नाही, यावर लक्ष ठेवतील.

स्थानिक पदार्थांमधून पौष्टिक आहार

पोषण माहच्या पहिल्या प्रमुख विषयात आहारातील विविधता आणि पुरेशा प्रथिनांचा समावेश यावर भर दिला जाणार आहे.

अंगणवाडी केंद्रांमध्ये स्थानिक आणि परवडणाऱ्या पदार्थांचा वापर करून पौष्टिक पाककृतींचे प्रात्यक्षिक आयोजित केले जाईल. डाळी, कडधान्ये, तृणधान्ये, हंगामी भाज्या आणि इतर पौष्टिक पदार्थांचा दैनंदिन आहारात समावेश कसा करता येईल, याची माहिती दिली जाईल.

यासाठी पोषण मेळावे आणि ‘Protein-Rich Foods’ अभियानही राबवले जाणार आहे.

गरम शिजवलेल्या जेवणावर विशेष भर

पोषण माहच्या दुसऱ्या विषयात अंगणवाडी केंद्रांमध्ये ताजे आणि गरम शिजवलेले जेवण देण्यावर भर असेल.

राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांना आठवड्यानुसार मेनूमध्ये बदल करण्यास प्रोत्साहन दिले जाणार आहे. या मेनूमध्ये तृणधान्ये, कडधान्ये आणि हंगामी भाज्यांचा समावेश करण्यावर भर असेल.

पालक, ग्रामपंचायत, स्वयं-सहायता गट आणि अंगणवाडी व्यवस्थापन समित्यांच्या सहभागातून जेवणाचे प्रात्यक्षिक आणि सामुदायिक चव चाचणी कार्यक्रम आयोजित केले जातील.

यामुळे केवळ मुलांना पौष्टिक आहार देण्यावरच नव्हे, तर त्या आहाराची गुणवत्ता आणि स्वीकारार्हता तपासण्यावरही भर दिला जाणार आहे.

बालविकास आणि सुरुवातीच्या शिक्षणावर लक्ष

पोषणाचा परिणाम मुलांच्या शारीरिक आरोग्यासोबत त्यांच्या शिकण्याच्या क्षमतेवरही होतो. त्यामुळे यंदाच्या पोषण माहमध्ये Nutrition, Early Stimulation and Education for Childhood Development हा स्वतंत्र विषय ठेवण्यात आला आहे.

0 ते 3 वर्षे वयोगटातील मुलांसाठी अंगणवाडी सेविका घरभेटींद्वारे पालकांना मुलांची योग्य काळजी, संवाद आणि सुरुवातीच्या विकासाबाबत मार्गदर्शन करतील.

या काळात मुलांच्या 34 विकासात्मक टप्प्यांची नोंद करण्यासाठी विशेष मोहीम राबवली जाणार आहे. एखाद्या मुलाला विकासाशी संबंधित अतिरिक्त मदतीची आवश्यकता आढळल्यास त्याला आरोग्य विभागाच्या सहकार्याने पुढील तपासणी आणि आवश्यक सेवांसाठी पाठवले जाईल.

3 ते 6 वर्षे वयोगटातील मुलांसाठी खेळावर आधारित शिक्षण आणि सुरुवातीच्या शिक्षणाला प्रोत्साहन दिले जाईल.

ECCE Day आणि शाळा भेटी

प्रत्येक अंगणवाडी केंद्रात Early Childhood Care and Education (ECCE) Day साजरा केला जाणार आहे. पालक आणि मुलांच्या संयुक्त उपक्रमातून मुलांनी शिकलेल्या गोष्टी सादर केल्या जातील.

5 ते 6 वर्षे वयोगटातील मुलांसाठी जवळच्या सरकारी प्राथमिक शाळांना भेटी आयोजित केल्या जातील. खेळणी तसेच खेळातून शिकण्यासाठी आवश्यक साहित्य उपलब्ध करून देण्यासाठी समुदायाच्या सहभागातून संसाधन संकलन मोहीमही राबवली जाणार आहे.

पोषण आणि बालसंगोपनाविषयी प्रश्नमंजुषा, माहितीपट आणि जनजागृती कार्यक्रमही आयोजित केले जातील.

PMMVY ला दहा वर्षे पूर्ण

Rashtriya Poshan Maah 2026 मध्ये Pradhan Mantri Matru Vandana Yojana (PMMVY) च्या दहा वर्षांच्या प्रवासालाही विशेष महत्त्व दिले जाणार आहे.

PMMVY ही मातृत्व लाभ योजना असून, गर्भवती आणि स्तनदा महिलांच्या पोषणासह आरोग्यविषयक सेवांचा वापर वाढवण्याच्या उद्देशाने ती राबवली जाते.

या वर्षी पात्र गर्भवती आणि स्तनदा महिलांना योजनेचा लाभ मिळावा यासाठी 100 टक्के कव्हरेजचे उद्दिष्ट ठेवण्यात आले आहे. लाभाच्या रकमेचे थेट बँक खात्यात हस्तांतरण जलद करण्यावरही भर असेल.

राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांना स्थानिक गरजेनुसार वापरता येईल, असे PMMVY Toolkit देखील उपलब्ध करून दिले जाणार आहे.

देशभर विविध उपक्रमांचे आयोजन

9 सप्टेंबरला होणाऱ्या राष्ट्रीय शुभारंभ कार्यक्रमात पोषण मेळाव्याला मान्यवर भेट देतील. त्यानंतर दीपप्रज्वलन, लाभार्थ्यांचे अनुभव आणि अंगणवाडी सेविकांशी केंद्रीय मंत्र्यांचा संवाद होणार आहे.

गरम शिजवलेले जेवण, टेक-होम रेशन, घरभेटी आणि बालविकासाशी संबंधित उपक्रमांवर आधारित व्हिडिओही दाखवले जातील. PMMVY च्या दहा वर्षांच्या प्रवासावर आणि पोषण माह 2026 वर आधारित चित्रफितीही सादर केल्या जातील.

यानंतर देशभरात अभियानाला सुरुवात होईल. अंगणवाडी केंद्रे, शाळा, ग्रामपंचायती आणि घरांमध्ये विविध जनजागृती आणि समुदाय आधारित कार्यक्रम आयोजित केले जातील.

निष्कर्ष

Rashtriya Poshan Maah 2026 हे केवळ पोषण आहाराबाबत जनजागृती करणारे अभियान न राहता अंगणवाडी केंद्रांमध्ये समुदायाचा सहभाग, पारदर्शकता, बालविकास आणि मातृ आरोग्य यांना एकत्र आणण्याचा प्रयत्न आहे.

“हमारी आंगनवाड़ी हमारी जिम्मेदारी” या थीमद्वारे प्रत्येक नागरिकाने अंगणवाडीच्या कामकाजात सहभागी होऊन पोषण आणि बालविकासाला पाठिंबा द्यावा, हा संदेश दिला जाणार आहे. महिनाभर चालणाऱ्या या अभियानातून सुदृढ आणि पोषणक्षम भारत घडवण्याच्या दिशेने पुढील पाऊल टाकले जाणार आहे.