भारतीय रेल्वेच्या खाद्य गुणवत्तेवर मोठी कारवाई; ₹5.13 कोटींचा दंड, 54 नोटिसा

 

₹5.13 कोटींचा दंड, 54 नोटिसा :

भारतीय रेल्वेने प्रवाशांना दिल्या जाणाऱ्या खाद्यपदार्थांची गुणवत्ता आणि स्वच्छता सुधारण्यासाठी कठोर पावले उचलली आहेत. गेल्या तीन वर्षांत खाद्य गुणवत्ता आणि स्वच्छतेच्या नियमांचे उल्लंघन करणाऱ्या परवानाधारकांवर ₹5.13 कोटींचा दंड ठोठावण्यात आला आहे. याशिवाय 54 कारणे दाखवा नोटिसा बजावण्यात आल्या असून सहा कंत्राटे रद्द करण्यात आली आहेत.

भारतीय रेल्वे दरवर्षी सरासरी सुमारे 58 कोटी जेवणाचे पदार्थ प्रवाशांना पुरवते. या मोठ्या प्रमाणाच्या तुलनेत खाद्य गुणवत्तेशी संबंधित तक्रारींचे प्रमाण सुमारे 0.0008 टक्के असल्याचे रेल्वेने सांगितले आहे. तक्रारी आणि तपासणीत आढळलेल्या त्रुटींनुसार IRCTC कडून संबंधितांवर कारवाई करण्यात आली आहे.

भारतीय रेल्वेची खाद्य गुणवत्तेवर कठोर कारवाई

रेल्वे प्रवाशांना मिळणाऱ्या जेवणाची गुणवत्ता, स्वच्छता आणि सुरक्षितता यावर लक्ष ठेवण्यासाठी भारतीय रेल्वे आणि IRCTC कडून नियमित तसेच अचानक तपासण्या केल्या जातात.

या तपासण्यांमध्ये केवळ अन्नाची गुणवत्ता तपासली जात नाही, तर अन्न तयार करण्याची पद्धत, साठवणूक, स्वच्छता, उपकरणांची देखभाल आणि कर्मचाऱ्यांची उपलब्धता यांचाही आढावा घेतला जातो.

या तपासण्या रेल्वे आणि IRCTC अधिकाऱ्यांसोबतच अन्न सुरक्षा अधिकाऱ्यांकडूनही केल्या जातात. नियमांचे उल्लंघन आढळल्यास संबंधित कंत्राटदार किंवा परवानाधारकांवर दंडात्मक कारवाई केली जाते.

₹5.13 कोटींचा दंड

गेल्या तीन वर्षांत खाद्य गुणवत्ता आणि स्वच्छतेच्या नियमांचे उल्लंघन केल्याप्रकरणी एकूण ₹5.13 कोटींचा दंड वसूल करण्यात आला आहे.

याशिवाय संबंधित परवानाधारकांना 54 कारणे दाखवा नोटिसा बजावण्यात आल्या. सहा कंत्राटे समाप्त करण्यात आली असून नियमांचे उल्लंघन करणाऱ्या परवानाधारकांना भविष्यात रेल्वेच्या खाद्यसेवा व्यवस्थेत सहभागी होण्यापासून प्रतिबंधित करण्यात आले आहे.

IRCTC च्या संकेतस्थळावर अशा अपात्र ठरवलेल्या परवानाधारकांची यादी प्रकाशित केली जाते. त्यामुळे कारवाईमध्ये अधिक पारदर्शकता आणण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आहे.

आधुनिक बेस किचनमुळे खाद्य सुरक्षा मजबूत

रेल्वे प्रवाशांना चांगल्या दर्जाचे आणि स्वच्छ अन्न मिळावे यासाठी भारतीय रेल्वेने आधुनिक बेस किचन विकसित करण्यावर भर दिला आहे.

निर्धारित बेस किचनमध्ये जेवण तयार करून ते संबंधित रेल्वेगाड्यांना पुरवले जाते. ओळखलेल्या ठिकाणी आधुनिक बेस किचन सुरू करण्यात येत आहेत.

या किचनमध्ये अन्न तयार करण्यापासून ते साठवणूक आणि पुरवठ्यापर्यंतच्या प्रक्रियेवर देखरेख ठेवली जाते.

बेस किचनमध्ये CCTV कॅमेरे

अन्न तयार करण्याच्या प्रक्रियेवर अधिक चांगल्या पद्धतीने लक्ष ठेवण्यासाठी बेस किचनमध्ये CCTV कॅमेरे बसवण्यात येत आहेत.

यामुळे अन्न तयार करण्याची प्रक्रिया प्रत्यक्ष पाहता येते आणि स्वच्छता व खाद्य सुरक्षा नियमांचे पालन होत आहे की नाही, यावर लक्ष ठेवणे अधिक सोपे होते.

याशिवाय बेस किचनमध्ये Food Safety Supervisors म्हणजेच अन्न सुरक्षा पर्यवेक्षक तैनात करण्यात आले आहेत. हे कर्मचारी अन्न तयार करताना स्वच्छता आणि सुरक्षिततेच्या नियमांचे पालन होत आहे की नाही, याची तपासणी करतात.

रेल्वेच्या जेवणाच्या पाकिटावर QR कोड

रेल्वेच्या खाद्यसेवेत पारदर्शकता वाढवण्यासाठी जेवणाच्या पाकिटांवर QR कोड देण्याची व्यवस्था करण्यात आली आहे.

प्रवाशांना या QR कोडच्या माध्यमातून जेवणाबाबत महत्त्वाची माहिती मिळू शकते. यामध्ये जेवण पॅक केल्याची तारीख, संबंधित परवानाधारकाचे नाव आणि FSSAI परवाना क्रमांक यांचा समावेश आहे.

या व्यवस्थेमुळे प्रवाशांना त्यांच्या जेवणाचा स्रोत आणि संबंधित परवानाधारकाची माहिती मिळण्यास मदत होते. तसेच खाद्यसेवा पुरवठादारांची जबाबदारी निश्चित करण्यासाठीही QR कोड उपयुक्त ठरतो.

FSSAI नियमांचे पालन अनिवार्य

रेल्वेच्या खाद्यसेवेत Food Safety and Standards Authority of India (FSSAI) च्या नियमांचे पालन अनिवार्य करण्यात आले आहे.

अन्न सुरक्षा मानकांनुसार काम होत आहे याची खात्री करण्यासाठी संबंधित खाद्यसेवा यंत्रणांना आवश्यक प्रमाणपत्रे घेणे बंधनकारक आहे.

यासोबतच रेल्वेगाड्यांमध्ये पुरवण्यात येणाऱ्या अन्नाचे नियमित नमुने घेतले जातात. या नमुन्यांद्वारे खाद्यपदार्थांची गुणवत्ता तपासली जाते.

बेस किचन आणि Pantry Cars म्हणजेच रेल्वेतील स्वयंपाकघरांमध्ये नियमित खोलवर स्वच्छता केली जाते. तसेच वेळोवेळी कीटक नियंत्रणाची प्रक्रिया राबवली जाते.

खाद्यसेवा कर्मचाऱ्यांना विशेष प्रशिक्षण

रेल्वेतील खाद्यसेवा अधिक चांगली करण्यासाठी कर्मचाऱ्यांच्या प्रशिक्षणावरही भर देण्यात येत आहे.

IRCTC कडून Catering Staff साठी नियमित प्रशिक्षण घेतले जाते. या प्रशिक्षणात प्रवाशांशी संवाद कसा साधावा, नम्रपणे सेवा कशी द्यावी, वैयक्तिक स्वच्छता कशी राखावी आणि सेवा मानकांचे पालन कसे करावे, यावर भर दिला जातो.

गाड्यांमध्ये IRCTC चे ऑन-बोर्ड पर्यवेक्षकही तैनात केले जातात. हे अधिकारी प्रवासादरम्यान खाद्यसेवेची पाहणी करून आवश्यक बाबींची नोंद करतात.

थर्ड पार्टी ऑडिट आणि ग्राहकांचे अभिप्राय

रेल्वेच्या Pantry Cars आणि Base Kitchens मधील स्वच्छता व खाद्य गुणवत्तेची तपासणी करण्यासाठी Third Party Audit देखील केले जाते.

याशिवाय प्रवाशांचे समाधान जाणून घेण्यासाठी Customer Satisfaction Survey घेतले जातात. प्रवाशांकडून मिळणाऱ्या अभिप्रायाच्या आधारे खाद्यसेवेत आवश्यक सुधारणा करण्याचा प्रयत्न केला जातो.

58 कोटी जेवणांमागे खाद्य सुरक्षेचे मोठे आव्हान

भारतीय रेल्वेच्या माध्यमातून दरवर्षी सुमारे 58 कोटी जेवणाचे पदार्थ पुरवले जातात. त्यामुळे एवढ्या मोठ्या प्रमाणात अन्न तयार करणे, साठवणे आणि प्रवाशांपर्यंत पोहोचवताना गुणवत्ता कायम ठेवणे हे मोठे आव्हान आहे.

रेल्वेच्या माहितीनुसार, एकूण जेवणाच्या तुलनेत खाद्य गुणवत्तेशी संबंधित तक्रारींचे प्रमाण सुमारे 0.0008 टक्के आहे. मात्र, प्रवाशांच्या सुरक्षिततेच्या दृष्टीने प्रत्येक तक्रारीकडे गांभीर्याने पाहिले जात असल्याचे रेल्वेने स्पष्ट केले आहे.

त्यामुळे दंडात्मक कारवाईसोबतच आधुनिक तंत्रज्ञान, नियमित तपासणी, अन्न नमुना तपासणी, CCTV आणि QR कोड यांसारख्या उपायांचा वापर वाढवला जात आहे.

रेल्वेमंत्री अश्विनी वैष्णव यांनी दिली माहिती

या कारवाईची आणि खाद्य सुरक्षा उपाययोजनांची माहिती केंद्रीय रेल्वेमंत्री अश्विनी वैष्णव यांनी 7 ऑगस्ट 2026 रोजी राज्यसभेतील एका प्रश्नाच्या उत्तरादरम्यान दिली.

रेल्वे प्रशासन प्रवाशांना निर्धारित नियमांनुसार चांगल्या दर्जाचे, सुरक्षित आणि स्वच्छ अन्न उपलब्ध करून देण्यासाठी सातत्याने प्रयत्न करत असल्याचे त्यांनी सांगितले.

निष्कर्ष

गेल्या तीन वर्षांत भारतीय रेल्वेने खाद्य गुणवत्ता आणि स्वच्छतेच्या उल्लंघनांवर ₹5.13 कोटींचा दंड ठोठावला आहे. यासोबतच 54 कारणे दाखवा नोटिसा, सहा कंत्राटे रद्द करणे आणि दोषी परवानाधारकांना प्रतिबंधित करण्यासारखी कारवाई करण्यात आली आहे.

आधुनिक बेस किचन, CCTV कॅमेरे, QR कोड असलेली जेवणाची पाकिटे, FSSAI नियमांचे पालन, नियमित खाद्य नमुना तपासणी, अचानक तपासण्या आणि थर्ड पार्टी ऑडिट यामुळे रेल्वेच्या खाद्यसेवेवर अधिक नियंत्रण ठेवण्याचा प्रयत्न केला जात आहे.

दरवर्षी कोट्यवधी प्रवाशांना अन्न पुरवणाऱ्या भारतीय रेल्वेसाठी खाद्य सुरक्षा हा महत्त्वाचा विषय आहे. नव्या उपाययोजनांमुळे रेल्वेतील खाद्यसेवा अधिक सुरक्षित, स्वच्छ, पारदर्शक आणि जबाबदार होण्यास मदत होण्याची अपेक्षा आहे.