भारतीय विशिष्ट ओळख प्राधिकरणाने (UIDAI) देशभरातील शालेय विद्यार्थ्यांसाठी सुरू केलेल्या विशेष मोहिमेत 2 कोटींपेक्षा जास्त अनिवार्य बायोमेट्रिक अपडेट (MBU) पूर्ण केले आहेत. या मोहिमेअंतर्गत देशातील सुमारे 1.6 लाख शाळांपर्यंत पोहोचण्यात आली असून, विद्यार्थ्यांना शाळेच्या पातळीवरच आधार अपडेटची सुविधा उपलब्ध करून देण्यात आली.
UIDAI ने सप्टेंबर 2025 मध्ये ही विशेष मोहीम सुरू केली होती. UDISE+ या शिक्षण क्षेत्रातील डिजिटल प्रणालीशी UIDAI चे तांत्रिक एकत्रीकरण झाल्यामुळे कोणत्या विद्यार्थ्यांचे बायोमेट्रिक अपडेट बाकी आहे, याची माहिती शाळांना उपलब्ध झाली.
महत्त्वाचे म्हणजे, 5 ते 17 वर्षे वयोगटातील मुलांसाठी MBU 30 सप्टेंबर 2026 पर्यंत मोफत करण्यात आले आहे. त्यामुळे पालकांनी आपल्या मुलाच्या आधारमधील बायोमेट्रिक माहिती वेळेत अपडेट करून घेण्याचे आवाहन UIDAI ने केले आहे.
UIDAI ने पूर्ण केले 2 कोटींहून अधिक आधार बायोमेट्रिक अपडेट
UIDAI च्या विशेष मोहिमेने देशभरात महत्त्वाचा टप्पा गाठला आहे. आतापर्यंत शालेय विद्यार्थ्यांचे 20 दशलक्ष म्हणजेच 2 कोटींपेक्षा अधिक MBU पूर्ण करण्यात आले आहेत.
या मोहिमेमुळे आधार अपडेटची प्रक्रिया विद्यार्थ्यांच्या शाळेपर्यंत पोहोचली. यापूर्वी पालकांना आधार केंद्रांवर जावे लागत असल्याने वेळ आणि प्रवासाचा त्रास होऊ शकत होता.
शाळांमध्ये विशेष शिबिरे आयोजित करून विद्यार्थ्यांचे बायोमेट्रिक अपडेट करण्याची व्यवस्था करण्यात आली. UIDAI आणि राज्ये तसेच केंद्रशासित प्रदेशांच्या शिक्षण विभागांनी यासाठी समन्वय साधला.
1.56 लाखांहून अधिक शाळांमध्ये पोहोच
सप्टेंबर 2025 मध्ये सुरू झालेल्या या विशेष मोहिमेअंतर्गत आतापर्यंत 1.56 लाखांहून अधिक शाळांचा समावेश झाला आहे.
शाळांमध्ये आयोजित केलेल्या विशेष शिबिरांमुळे विद्यार्थ्यांना त्यांच्या शैक्षणिक संस्थेतच आधार बायोमेट्रिक अपडेट करण्याची सुविधा मिळाली. यामुळे कोट्यवधी विद्यार्थ्यांसाठी ही प्रक्रिया अधिक सोपी आणि सुलभ झाली आहे.
या उपक्रमाचा उद्देश केवळ अपडेटची संख्या वाढवणे नसून विद्यार्थ्यांच्या आधार नोंदी वेळेवर अद्ययावत ठेवणे हा आहे.
मुलांच्या आधारमध्ये बायोमेट्रिक अपडेट का आवश्यक?
लहान मुलांसाठी आधार नोंदणी करताना त्यांच्या लोकसंख्याशास्त्रीय माहितीसोबत छायाचित्र घेतले जाते. मात्र पाच वर्षांखालील मुलांची बोटांचे ठसे आणि डोळ्यांच्या बुबुळांची (iris) बायोमेट्रिक माहिती घेतली जात नाही.
याचे कारण म्हणजे या वयात मुलांची बायोमेट्रिक वैशिष्ट्ये अद्याप विकसित होत असतात.
मुलाचे वय वाढल्यानंतर त्याच्या आधारमध्ये बायोमेट्रिक माहिती अपडेट करणे आवश्यक होते. त्यामुळे आधारमधील ओळख माहिती अधिक अचूक आणि अद्ययावत राहण्यास मदत होते.
वयाच्या 5 आणि 15 वर्षी MBU आवश्यक
UIDAI च्या नियमानुसार मुलाचे वय 5 वर्षे पूर्ण झाल्यानंतर आणि पुन्हा 15 वर्षे पूर्ण झाल्यानंतर अनिवार्य बायोमेट्रिक अपडेट करणे आवश्यक आहे.
या प्रक्रियेमध्ये मुलाचे बोटांचे ठसे आणि आयरिस बायोमेट्रिक माहिती आधारमध्ये अपडेट केली जाते.
वेळेवर MBU केल्यामुळे शाळा, उच्च शिक्षण आणि विविध सेवांचा लाभ घेताना आधार प्रमाणीकरणाची प्रक्रिया अधिक सुरळीत होण्यास मदत होते.
5 ते 17 वर्षांपर्यंत MBU मोफत
पालकांसाठी या मोहिमेतील सर्वात महत्त्वाची बाब म्हणजे 5 ते 17 वर्षे वयोगटातील मुलांसाठी MBU सध्या मोफत आहे.
UIDAI ने 7 ते 15 वर्षे वयोगटातील मुलांसाठी MBU शुल्क 1 ऑक्टोबर 2025 पासून एका वर्षासाठी माफ केले होते. त्याचवेळी 5 ते 7 आणि 15 ते 17 वर्षे वयोगटातील मुलांसाठी MBU आधीपासूनच मोफत होते.
त्यामुळे तांत्रिकदृष्ट्या 5 ते 17 वर्षे वयोगटातील मुलांसाठी 30 सप्टेंबर 2026 पर्यंत MBU मोफत उपलब्ध आहे.
पालकांनी या सवलतीचा लाभ घेऊन मुलांचे बायोमेट्रिक अपडेट वेळेत पूर्ण करावे, असे UIDAI ने म्हटले आहे.
आधार अपडेट न केल्यास काय अडचणी येऊ शकतात?
आधारमधील आवश्यक बायोमेट्रिक अपडेट वेळेत न केल्यास भविष्यात काही सेवांचा लाभ घेताना प्रमाणीकरणाशी संबंधित अडचणी येऊ शकतात.
सरकारी योजनांचा लाभ घेताना अनेक ठिकाणी आधार प्रमाणीकरणाचा वापर केला जातो. अशा वेळी आधारमधील माहिती अद्ययावत असणे महत्त्वाचे ठरते.
विद्यार्थ्यांच्या बाबतीत ही बाब विशेष महत्त्वाची आहे, कारण शिक्षणाच्या पुढील टप्प्यांमध्ये विविध परीक्षा आणि सेवांसाठी आधारचा वापर होऊ शकतो.
NEET, JEE आणि CUETसारख्या परीक्षांमध्ये उपयोग
UIDAI ने पालकांना MBU वेळेत पूर्ण करण्याचे आवाहन करताना NEET, JEE आणि CUET यांसारख्या स्पर्धात्मक व विद्यापीठ प्रवेश परीक्षांचा उल्लेख केला आहे.
या परीक्षांसाठी नोंदणी किंवा प्रमाणीकरणाच्या प्रक्रियेत आधारचा वापर आवश्यक ठरू शकतो. त्यामुळे विद्यार्थ्यांनी भविष्यातील शैक्षणिक प्रक्रियेत अडचणी टाळण्यासाठी आधारमधील बायोमेट्रिक माहिती अद्ययावत ठेवणे महत्त्वाचे आहे.
याशिवाय विविध सरकारी योजना आणि लाभांसाठीही आधार प्रमाणीकरणाची आवश्यकता असू शकते.
UDISE+ मुळे शाळांना मिळाली MBUची माहिती
या मोहिमेच्या यशामागे UIDAI चे UDISE+ (Unified District Information System for Education Plus) सोबत झालेले तांत्रिक एकत्रीकरण महत्त्वाचे ठरले आहे.
UDISE+ ही शिक्षण क्षेत्राशी संबंधित डिजिटल प्रणाली आहे. या प्रणालीच्या माध्यमातून विद्यार्थ्यांच्या MBU स्थितीबाबत शाळांना आवश्यक माहिती उपलब्ध होण्यास मदत झाली.
यामुळे कोणत्या विद्यार्थ्यांचे बायोमेट्रिक अपडेट बाकी आहे, याचा मागोवा घेणे अधिक सोपे झाले. त्यानुसार शाळांमध्ये विशेष शिबिरे आणि जनजागृती उपक्रम आयोजित करण्यात आले.
शाळांमधील शिबिरांमुळे पालक-विद्यार्थ्यांचा वेळ वाचला
आधार सेवा विद्यार्थ्यांच्या शाळेपर्यंत पोहोचवल्यामुळे पालक आणि विद्यार्थ्यांना आधार केंद्रांवर स्वतंत्रपणे जाण्याची गरज अनेक प्रकरणांमध्ये कमी झाली.
शाळा, शिक्षण विभाग आणि UIDAI यांच्या समन्वयातून आयोजित शिबिरांमध्ये मोठ्या संख्येने विद्यार्थ्यांचे अपडेट पूर्ण करण्यात आले.
देशातील विविध भागांमध्ये अशा पद्धतीने सेवा पोहोचवल्यामुळे ग्रामीण तसेच शहरी भागातील विद्यार्थ्यांपर्यंत MBU प्रक्रिया नेण्यास मदत झाली आहे.
पालकांनी काय करावे?
पालकांनी आपल्या मुलाचे वय तपासून त्याला MBU आवश्यक आहे का, याची खात्री करावी. मुलाने वयाची 5 किंवा 15 वर्षांची आवश्यक मर्यादा गाठली असल्यास बायोमेट्रिक अपडेट वेळेत करून घेणे महत्त्वाचे आहे.
शाळेमार्फत MBU शिबिराची माहिती मिळाल्यास पालकांनी त्यात सहभागी होण्याचा प्रयत्न करावा. UIDAI ने 5 ते 17 वर्षे वयोगटातील मुलांसाठी 30 सप्टेंबर 2026 पर्यंत MBU मोफत ठेवले असल्याने या कालावधीचा लाभ घेता येईल.
वेळेत अपडेट केल्यास भविष्यातील आधार प्रमाणीकरणाशी संबंधित संभाव्य अडचणी टाळण्यास मदत होऊ शकते.