ब्रह्मपुत्र पूर अंदाजासाठी मिशन मौसमचा AI तंत्रज्ञानाला मोठा आधार
ब्रह्मपुत्र पूर अंदाज अधिक अचूक आणि विश्वासार्ह करण्यासाठी केंद्र सरकारने आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर वाढवला आहे. मिशन मौसम अंतर्गत कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), प्रगत हवामान अंदाज प्रणाली आणि आधुनिक निरीक्षण यंत्रणांच्या मदतीने पूर पूर्वसूचना अधिक प्रभावी करण्यावर भर दिला जात आहे. या उपक्रमामुळे विशेषतः आसाम आणि ब्रह्मपुत्र खोऱ्यातील पूरग्रस्त भागांना वेळेत इशारे देणे आणि आपत्ती व्यवस्थापन अधिक सक्षम करणे हे उद्दिष्ट आहे.
राज्यसभेत लेखी उत्तराद्वारे केंद्रीय पृथ्वी विज्ञान राज्यमंत्री (स्वतंत्र प्रभार) डॉ. जितेंद्र सिंह यांनी ही माहिती दिली
मिशन मौसम म्हणजे काय?
केंद्र सरकारने 2024 मध्ये मिशन मौसम या केंद्रीय योजनेला मंजुरी दिली. या योजनेचा उद्देश भारताला "Weather-ready आणि Climate-smart Nation" बनवण्याचा आहे.
या मिशनअंतर्गत हवामान निरीक्षण यंत्रणा मजबूत करणे, उच्च क्षमतेचे संगणक (High Performance Computing), अत्याधुनिक हवामान मॉडेल्स विकसित करणे आणि नागरिकांपर्यंत हवामानाशी संबंधित पूर्वसूचना वेळेत पोहोचवणे यावर भर दिला जात आहे.
या योजनेमुळे मुसळधार पाऊस, पूर, वादळ, उष्णतेची लाट आणि इतर नैसर्गिक आपत्तींचा अधिक अचूक अंदाज देणे शक्य होणार आहे.
ब्रह्मपुत्र पूर अंदाज अधिक मजबूत कसा होणार?
आसाममध्ये दरवर्षी ब्रह्मपुत्र नदी आणि तिच्या उपनद्यांमुळे मोठ्या प्रमाणावर पूरस्थिती निर्माण होते. त्यामुळे केंद्र सरकारने केंद्रीय जल आयोग (CWC) मार्फत पूर पूर्वसूचना प्रणाली अधिक सक्षम केली आहे.
सध्या आसाममध्ये:
- ब्रह्मपुत्र नदीवरील
- ब्रह्मपुत्रच्या उपनद्यांवरील
- बराक नदीवरील
- बराकच्या उपनद्यांवरील
एकूण 32 पूर अंदाज केंद्रे कार्यरत आहेत.
ही केंद्रे नदीच्या पाण्याची पातळी सतत मोजतात आणि 24 तासांपर्यंतचा पूर अंदाज संबंधित राज्य सरकारला पाठवतात.
यामुळे प्रशासनाला नागरिकांना सुरक्षित स्थळी हलवणे, बचाव पथके तैनात करणे आणि आपत्ती व्यवस्थापनासाठी आवश्यक तयारी करण्यास वेळ मिळतो.
AI आणि Machine Learning मुळे अंदाज अधिक अचूक
AI आधारित पूर अंदाज प्रणाली
केंद्रीय जल आयोगाने Artificial Intelligence (AI) आणि Machine Learning (ML) आधारित पूर अंदाज प्रणाली विकसित केली आहे.
देशातील 12 पूर अंदाज केंद्रांवर AI मॉडेल्स कार्यरत असून त्यापैकी 8 केंद्रे ब्रह्मपुत्र खोऱ्यातील आसाममध्ये आहेत.
ही AI प्रणाली खालील माहितीचे विश्लेषण करते:
- पावसाचा इतिहास
- नदीतील पाण्याची पातळी
- हवामानातील बदल
- मागील पूरस्थितीचा डेटा
या माहितीच्या आधारे पूराचा अधिक अचूक आणि जलद अंदाज दिला जातो.
IMD कडून आधुनिक हवामान अंदाज
अनेक मॉडेल्सच्या मदतीने अचूक अंदाज
भारतीय हवामान विभाग (IMD) सध्या आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करून हवामानाचा अंदाज तयार करत आहे.
IMD कडे सध्या:
- 6 भौतिक हवामान अंदाज मॉडेल्स
- 3 AI आधारित हवामान मॉडेल्स
उपलब्ध आहेत.
या सर्व मॉडेल्सच्या निकालांचे एकत्रित विश्लेषण करून अंतिम अंदाज तयार केला जातो. याला Multi-Model Ensemble Technique असे म्हणतात.
याशिवाय Multi-Hazard Early Warning Decision Support System (MHEW-DSS) च्या मदतीने पूर, मुसळधार पाऊस, वादळ आणि इतर नैसर्गिक संकटांबाबत लवकर इशारे दिले जातात.
ईशान्य भारतातील हवामान सेवा अधिक मजबूत
ईशान्य भारतासाठी हवामान सेवा मजबूत करण्यासाठी IMD कडे:
- 8 प्रादेशिक हवामान केंद्रे (Regional Meteorological Centres)
- 25 हवामान केंद्रे (Meteorological Centres)
कार्यरत आहेत.
आसाम आणि ईशान्य भारतासाठी गुवाहाटी येथील Regional Meteorological Centre (RMC) प्रमुख भूमिका बजावते.
तसेच सिक्कीममधील गंगटोक हवामान केंद्र देखील आसामसाठी हवामान सेवांना सहाय्य करते.
या केंद्रांना विविध हवामान निरीक्षण केंद्रांकडून सतत माहिती मिळत असल्याने हवामानातील बदलांचा वेगाने अभ्यास करून पूर्वसूचना देता येते.
अचूक पूर अंदाज का महत्त्वाचा?
आसाममध्ये दरवर्षी लाखो नागरिकांना पूराचा फटका बसतो.
पूरामुळे:
- घरे उद्ध्वस्त होतात
- शेतीचे मोठे नुकसान होते
- रस्ते व पूल वाहून जातात
- वाहतूक विस्कळीत होते
- हजारो नागरिकांना स्थलांतर करावे लागते
अशा परिस्थितीत वेळेवर मिळणारा पूराचा अचूक अंदाज प्रशासनाला योग्य निर्णय घेण्यास मदत करतो.
शेतकरी पिके आणि जनावरे सुरक्षित ठेवू शकतात, तर नागरिक सुरक्षित ठिकाणी स्थलांतर करू शकतात.
हवामान बदलाच्या पार्श्वभूमीवर तंत्रज्ञानाची मोठी भूमिका
हवामान बदलामुळे अतिवृष्टी आणि पूर यांसारख्या नैसर्गिक आपत्तींची तीव्रता वाढत आहे.
यासाठी भारत सरकार AI, आधुनिक हवामान मॉडेल्स, उच्च क्षमतेचे संगणक आणि मजबूत निरीक्षण यंत्रणांच्या मदतीने हवामान अंदाज अधिक अचूक करण्यावर भर देत आहे.
मिशन मौसम हा या दिशेने उचललेला महत्त्वाचा टप्पा मानला जात आहे.
निष्कर्ष
ब्रह्मपुत्र पूर अंदाज अधिक अचूक करण्यासाठी केंद्र सरकारने मिशन मौसम अंतर्गत AI आधारित तंत्रज्ञान, आधुनिक हवामान अंदाज प्रणाली आणि मजबूत निरीक्षण नेटवर्क उभारण्यावर भर दिला आहे. यामुळे आसामसह ब्रह्मपुत्र खोऱ्यातील नागरिकांना वेळेवर पूर पूर्वसूचना मिळेल, आपत्ती व्यवस्थापन अधिक प्रभावी होईल आणि हवामान बदलामुळे निर्माण होणाऱ्या आव्हानांना सामोरे जाण्यास देश अधिक सक्षम बनेल.