मिशन पोषण 2.0 अंतर्गत बालपोषणाला नवी गती; पोषण ट्रॅकर आणि सुधारित पोषण सेवांमुळे लाभार्थ्यांना मोठा फायदा
देशातील सहा वर्षांखालील मुलांचे पोषण अधिक सक्षम करण्यासाठी केंद्र सरकारने मिशन सक्षम अंगणवाडी आणि पोषण 2.0 (Mission Poshan 2.0) या महत्त्वाकांक्षी योजनेला अधिक बळ दिले आहे. महिला व बाल विकास मंत्रालयाने विविध पोषण योजनांचे एकत्रीकरण करून ही मोहीम राबवली असून, पोषण ट्रॅकर या डिजिटल प्रणालीद्वारे अंगणवाडी केंद्रांमधील सेवा, लाभार्थी आणि पोषणविषयक माहितीची रिअल-टाइम देखरेख केली जात आहे.
यासोबतच महिला व बाल विकास मंत्रालय आणि आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्रालयाने संयुक्तपणे बालकांमधील कुपोषण व्यवस्थापनासाठी नवीन प्रोटोकॉल जारी केला आहे. यामुळे गंभीर कुपोषणाची वेळेवर ओळख, उपचार आणि बालमृत्यू कमी करण्यास मदत होणार आहे.
मिशन पोषण 2.0 म्हणजे काय?
मिशन सक्षम अंगणवाडी आणि पोषण 2.0 अंतर्गत केंद्र सरकारने अनेक महत्त्वाच्या योजनांचे एकत्रीकरण केले आहे. यामध्ये समाविष्ट आहेत:
अंगणवाडी सेवा
पोषण अभियान
किशोरी मुलींसाठी योजना (१४–१८ वर्षे, आकांक्षी जिल्हे व ईशान्य राज्ये)
ही केंद्र पुरस्कृत योजना असून तिची अंमलबजावणी राज्य सरकारे आणि केंद्रशासित प्रदेशांच्या माध्यमातून केली जाते.
या मिशनचा मुख्य उद्देश म्हणजे:
सहा वर्षांखालील मुलांचे पोषण सुधारणे
गर्भवती महिलांना पोषण सहाय्य
स्तनदा मातांचे आरोग्य मजबूत करणे
पात्र किशोरी मुलींना पोषण सुविधा उपलब्ध करून देणे
पोषण ट्रॅकरमुळे सेवा वितरण अधिक पारदर्शक
मार्च २०२१ मध्ये सुरू करण्यात आलेले पोषण ट्रॅकर अॅप हे मिशन पोषण 2.0 चे सर्वात महत्त्वाचे डिजिटल साधन ठरले आहे.
या अॅपद्वारे देशातील सर्व अंगणवाडी केंद्रे, अंगणवाडी सेविका आणि लाभार्थ्यांची माहिती जवळपास रिअल-टाइममध्ये नोंदवली जाते.
पोषण ट्रॅकरमध्ये कोणती माहिती नोंदवली जाते?
या अॅपद्वारे खालील बाबींचे नियमित निरीक्षण केले जाते:
अंगणवाडी केंद्र सुरू आहे का
मुलांची दैनंदिन उपस्थिती
बालविकास उपक्रम (ECCE)
मुलांची उंची व वजन तपासणी
गरम शिजवलेले अन्न वितरण
टेक-होम रेशन (THR) वाटप
यामुळे योजनांच्या अंमलबजावणीत येणाऱ्या अडचणी त्वरित लक्षात येतात आणि आवश्यक सुधारणा करता येतात.
फेशियल रिकग्निशनमुळे लाभ योग्य व्यक्तीपर्यंत
पोषण ट्रॅकरमध्ये फेशियल रिकग्निशन सिस्टम (FRS) देखील जोडण्यात आली आहे.
यामुळे टेक-होम रेशनचे वितरण करताना लाभार्थ्याची ओळख निश्चित केली जाते. त्यामुळे फसवणूक कमी होते आणि लाभ केवळ पात्र व्यक्तीलाच मिळतो.
बालकांमधील कुपोषण कमी करण्यावर विशेष भर
मिशन पोषण 2.0 अंतर्गत कुपोषणाच्या विविध प्रकारांवर नियंत्रण ठेवण्यावर विशेष भर देण्यात आला आहे.
यामध्ये खालील उद्दिष्टांचा समावेश आहे:
खुंटलेली वाढ (Stunting) कमी करणे
कृशता (Wasting) कमी करणे
रक्ताल्पता (Anaemia) कमी करणे
कमी वजनाच्या मुलांचे प्रमाण घटवणे
रोगप्रतिकारक शक्ती वाढवणे
मातांचे पोषण सुधारणा
यासाठी मातांचे पोषण, बाल आहार पद्धती आणि आयुष पद्धतींचाही वापर केला जात आहे.
पूरक पोषण आहाराचे नवे निकष लागू
राष्ट्रीय अन्न सुरक्षा कायदा २०१३ अंतर्गत पूरक पोषणासाठी लागू असलेले निकष जानेवारी २०२३ मध्ये सुधारण्यात आले.
पूर्वी केवळ कॅलरीवर भर दिला जात होता. आता मात्र आहाराच्या गुणवत्तेलाही तितकेच महत्त्व देण्यात आले आहे.
नवीन आहारामध्ये समाविष्ट आहे:
दर्जेदार प्रथिने
आरोग्यदायी फॅट्स
कॅल्शियम
लोह
झिंक
फॉलिक अॅसिड
जीवनसत्त्व अ
जीवनसत्त्व B6
जीवनसत्त्व B12
यामुळे मुलांना आणि मातांना अधिक संतुलित पोषण मिळण्यास मदत होत आहे.
गंभीर कुपोषित मुलांसाठी अतिरिक्त मदत
गंभीर तीव्र कुपोषण (SAM) असलेल्या मुलांना अतिरिक्त टेक-होम रेशन (THR) दिले जाते.
महिला व बाल विकास मंत्रालय आणि आरोग्य मंत्रालयाने संयुक्तपणे बालकांमधील कुपोषण व्यवस्थापनासाठी नवीन प्रोटोकॉल देखील जारी केला आहे.
नवीन प्रोटोकॉलची प्रमुख वैशिष्ट्ये
गंभीर कुपोषणाची लवकर ओळख
नियमित तपासणी
घरच्या घरी पोषण व्यवस्थापन
गरजेनुसार वैद्यकीय उपचार
स्थानिक पौष्टिक अन्नाचा वापर
कुपोषणामुळे होणारे मृत्यू कमी करणे
अंगणवाडी केंद्रांची महत्त्वपूर्ण भूमिका
देशातील अंगणवाडी केंद्रे अजूनही या मोहिमेचा प्रमुख आधार आहेत.
या केंद्रांद्वारे लाभार्थ्यांना मिळतात:
पूरक पोषण आहार
वाढीचे निरीक्षण
पूर्वप्राथमिक शिक्षण
पोषण मार्गदर्शन
आरोग्य सल्ला
टेक-होम रेशन
गरम शिजवलेले अन्न
अंगणवाडी सेविका पालकांना संतुलित आहार, स्तनपान, स्वच्छता आणि बालसंगोपनाबाबत नियमित मार्गदर्शन करतात.
जनजागृती आणि लोकसहभागावर भर
सरकारच्या मते, केवळ अन्न पुरवणे पुरेसे नाही तर लोकांमध्ये योग्य पोषणाबाबत जागरूकता निर्माण करणेही आवश्यक आहे.
यासाठी दरवर्षी खालील उपक्रम राबवले जातात:
पोषण माह (सप्टेंबर)
पोषण पखवाडा (मार्च–एप्रिल)
समुदाय आधारित कार्यक्रम (Community Based Events)
प्रत्येक अंगणवाडी सेविकेला दर महिन्याला किमान दोन समुदाय कार्यक्रम आयोजित करणे बंधनकारक आहे.
या कार्यक्रमांमध्ये संतुलित आहार, मातांचे आरोग्य, बाल संगोपन, स्तनपान आणि स्वच्छतेबाबत जनजागृती केली जाते.
डिजिटल तंत्रज्ञानामुळे अधिक प्रभावी अंमलबजावणी
पोषण ट्रॅकरमुळे सरकारला योजनांची अंमलबजावणी अधिक प्रभावीपणे तपासता येत आहे.
रिअल-टाइम माहितीच्या आधारे अधिकाऱ्यांना आवश्यक त्या ठिकाणी तातडीने सुधारणा करता येतात. यामुळे योजना अधिक पारदर्शक आणि परिणामकारक बनत आहे.
लोकसभेत माहिती
महिला व बाल विकास राज्यमंत्री सावित्री ठाकूर यांनी लोकसभेत एका प्रश्नाच्या लेखी उत्तरात मिशन पोषण 2.0, पोषण ट्रॅकर, पूरक पोषण आहार आणि बालकांमधील कुपोषण व्यवस्थापनाबाबत ही माहिती दिली.
निष्कर्ष
मिशन पोषण 2.0 ही केवळ पोषण योजना नसून देशातील बालक, गर्भवती महिला आणि स्तनदा मातांचे आरोग्य सुधारण्यासाठी राबवली जाणारी सर्वसमावेशक मोहीम आहे. पोषण ट्रॅकर, सुधारित पूरक पोषण आहार, अंगणवाडी सेवा आणि जनसहभाग यांच्या मदतीने देशातील कुपोषण कमी करून निरोगी भारत घडवण्याच्या दिशेने सरकारने महत्त्वाचे पाऊल उचलले आहे.