जागतिक स्तनपान सप्ताह 2026: देशभरात स्तनपान जनजागृती अभियान, नवजात बालकांच्या आरोग्यावर भर
जागतिक स्तनपान सप्ताह 2026 निमित्त महिला आणि बालविकास मंत्रालयाने (MWCD) 1 ते 7 ऑगस्ट 2026 दरम्यान देशभर विशेष जनजागृती अभियान राबविण्याची घोषणा केली आहे. यंदाची थीम "Breastfeeding for a Sustainable Start in Life: Strengthen What Works" म्हणजेच "शाश्वत जीवनाची निरोगी सुरुवात स्तनपानातून – प्रभावी उपक्रम अधिक बळकट करूया" अशी आहे.
या आठवडाभर चालणाऱ्या मोहिमेद्वारे कुटुंबे, समाज, आशा व अंगणवाडी सेविका तसेच आरोग्य कर्मचाऱ्यांमध्ये स्तनपानाचे महत्त्व पटवून देण्यात येणार आहे. जन्मानंतरच्या पहिल्या तासात स्तनपान सुरू करणे, पहिल्या सहा महिन्यांत केवळ आईचे दूध देणे आणि दोन वर्षे किंवा त्याहून अधिक काळ पूरक आहारासह स्तनपान सुरू ठेवण्याचा संदेश या अभियानातून दिला जाणार आहे.
जागतिक स्तनपान सप्ताह 2026 देशभर साजरा होणार
महिला आणि बालविकास मंत्रालयाच्या पुढाकाराने 1 ते 7 ऑगस्ट 2026 या कालावधीत देशभर विविध जनजागृती कार्यक्रम आयोजित करण्यात येणार आहेत. या कार्यक्रमांमध्ये माता, कुटुंबीय, आरोग्य कर्मचारी, स्वयंसेवी संस्था आणि स्थानिक प्रशासनाचा सक्रिय सहभाग असेल.
या मोहिमेचा मुख्य उद्देश प्रत्येक नवजात बालकाला आयुष्याची निरोगी सुरुवात मिळावी आणि प्रत्येक मातेला स्तनपानासाठी आवश्यक आधार मिळावा हा आहे.
बालकाच्या निरोगी भविष्यासाठी स्तनपान का महत्त्वाचे?
स्तनपान हे नवजात बालकासाठी सर्वोत्तम आणि संपूर्ण पोषण मानले जाते. आईच्या दुधामध्ये आवश्यक जीवनसत्त्वे, प्रथिने, खनिजे आणि रोगप्रतिकारक घटक नैसर्गिकरित्या असतात.
तज्ज्ञांच्या मते, स्तनपानामुळे बालकाची रोगप्रतिकारक शक्ती वाढते, संसर्गाचा धोका कमी होतो तसेच मेंदूच्या विकासालाही चालना मिळते.
जन्मानंतरचा पहिला तास – ‘गोल्डन अवर’
अभियानातील सर्वात महत्त्वाचा संदेश म्हणजे जन्मानंतरच्या पहिल्या एका तासात स्तनपान सुरू करणे, ज्याला 'गोल्डन अवर' म्हटले जाते.
या काळात स्तनपान सुरू केल्यास:
- बालकाला त्वरित आवश्यक पोषण मिळते.
- रोगप्रतिकारक शक्ती वाढण्यास मदत होते.
- आई आणि बाळातील भावनिक नाते अधिक दृढ होते.
- आईच्या प्रसूतीनंतरच्या पुनर्वसनास मदत होते.
कोलोस्ट्रम – बाळाची पहिली नैसर्गिक लस
प्रसूतीनंतर पहिल्या काही दिवसांत आईच्या स्तनातून येणारे पिवळसर घट्ट दूध म्हणजे कोलोस्ट्रम.
याला "बाळाची पहिली नैसर्गिक लस" असे म्हटले जाते. यामध्ये भरपूर अँटीबॉडीज आणि पोषक घटक असतात, जे नवजात बालकाला संसर्गापासून संरक्षण देतात.
आरोग्य तज्ज्ञांनी हे दूध फेकून न देता नवजात बालकाला नक्की पाजण्याचे आवाहन केले आहे.
पहिल्या सहा महिन्यांत फक्त आईचे दूध
जागतिक स्तनपान सप्ताह 2026 चा आणखी एक महत्त्वाचा संदेश म्हणजे पहिल्या सहा महिन्यांत केवळ आईचे दूध देणे.
या कालावधीत बाळाला खालीलपैकी कोणतीही गोष्ट देऊ नये:
- पाणी
- मध
- गुट्टी
- ग्लुकोज पाणी
- फॉर्म्युला दूध (वैद्यकीय सल्ल्याशिवाय)
आरोग्य तज्ज्ञांच्या मते, पहिल्या सहा महिन्यांत आईचे दूधच बाळाच्या पोषण आणि पाण्याच्या सर्व गरजा पूर्ण करते.
सहा महिन्यांनंतर पूरक आहाराची सुरुवात
सहा महिन्यांनंतर बालकाच्या वाढीसाठी अतिरिक्त पोषणाची गरज भासते. त्यामुळे या टप्प्यावर पौष्टिक पूरक आहार सुरू करावा.
यामध्ये खालील पदार्थांचा समावेश करता येतो:
- मऊ फळांचा गर
- शिजवलेल्या भाज्या
- खिचडी
- तांदूळ व डाळीचे पदार्थ
- प्रथिनयुक्त अन्न
तथापि, पूरक आहार सुरू केल्यानंतरही दोन वर्षे किंवा त्याहून अधिक काळ स्तनपान सुरू ठेवावे, असे मंत्रालयाने स्पष्ट केले आहे.
स्तनपानाचे आईलाही होणारे फायदे
स्तनपानामुळे केवळ बालकाच नव्हे तर आईचे आरोग्यही सुधारते.
तज्ज्ञांच्या मते, स्तनपानामुळे:
- प्रसूतीनंतर लवकर बरे होण्यास मदत होते.
- स्तनाच्या कर्करोगाचा धोका कमी होतो.
- अंडाशयाच्या कर्करोगाचा धोका कमी होतो.
- टाइप-2 मधुमेहाचा धोका कमी होतो.
- प्रसूतीनंतरचा नैराश्य (Postpartum Depression) कमी होण्यास मदत होते.
याशिवाय, जन्मानंतर त्वचेचा थेट संपर्क (Skin-to-Skin Contact) ठेवणे आणि वारंवार स्तनपान करणेही महत्त्वाचे असल्याचे मंत्रालयाने सांगितले आहे.
काम करणाऱ्या मातांसाठी विशेष सूचना
नोकरी करणाऱ्या मातांनी आवश्यकतेनुसार स्तनदूध काढून स्वच्छ आणि सुरक्षित पद्धतीने साठवून ठेवावे, जेणेकरून बाळाला आईचे दूध मिळत राहील.
यामुळे काम आणि मातृत्व यामध्ये समतोल राखणे अधिक सोपे होते.
आशा व अंगणवाडी सेविकांची महत्त्वाची भूमिका
स्तनपानाबाबत काही अडचणी आल्यास मातांनी खालील व्यक्तींचा सल्ला घ्यावा:
- आशा सेविका
- अंगणवाडी सेविका
- डॉक्टर
- परिचारिका
- इतर आरोग्य कर्मचारी
योग्य मार्गदर्शनामुळे स्तनपान अधिक प्रभावी आणि यशस्वी होऊ शकते.
कुटुंब आणि समाजाची जबाबदारी
स्तनपान यशस्वी होण्यासाठी केवळ आईच नव्हे तर संपूर्ण कुटुंबाचा पाठिंबा आवश्यक असतो.
वडील, आजी-आजोबा, नातेवाईक, नियोक्ते आणि समाजातील सर्व घटकांनी मातांना प्रोत्साहन देणे, घरकामात मदत करणे आणि स्तनपानासाठी अनुकूल वातावरण निर्माण करणे गरजेचे आहे.
सरकारचे आवाहन
महिला आणि बालविकास मंत्रालयाने सर्व नागरिकांना आवाहन केले आहे की प्रत्येक मातेला स्तनपानासाठी आवश्यक आधार मिळेल आणि प्रत्येक बालकाला आयुष्याची सर्वोत्तम सुरुवात मिळेल, यासाठी सर्वांनी एकत्र काम करावे.
या अभियानामुळे मातृ आणि बाल आरोग्य सुधारण्यास, कुपोषण कमी करण्यास आणि निरोगी भारत घडविण्यास मोठी मदत होईल.
निष्कर्ष
जागतिक स्तनपान सप्ताह 2026 हा प्रत्येक कुटुंबासाठी स्तनपानाचे महत्त्व समजून घेण्याची आणि नवजात बालकांच्या आरोग्यासाठी योग्य पावले उचलण्याची महत्त्वाची संधी आहे. जन्मानंतरच्या 'गोल्डन अवर' मध्ये स्तनपान सुरू करणे, पहिल्या सहा महिन्यांत केवळ आईचे दूध देणे आणि दोन वर्षे किंवा त्याहून अधिक काळ पूरक आहारासह स्तनपान सुरू ठेवणे हा प्रत्येक बालकाच्या निरोगी भविष्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचा संदेश आहे. या जनजागृती मोहिमेत सरकार, आरोग्य कर्मचारी, कुटुंबे आणि समाजाने एकत्रितपणे सहभाग घेतल्यास भारतातील मातृ आणि बाल आरोग्य अधिक सक्षम होईल.