संत रविदास आणि अण्णा भाऊ साठे पुस्तक प्रकाशन सोहळा मुंबईतील लोकभवन येथे सोमवारी, 5 ऑक्टोबर 2026 रोजी पार पडला. महाराष्ट्राचे राज्यपाल जिष्णु देव वर्मा यांच्या हस्ते संत रविदास आणि साहित्यसम्राट अण्णा भाऊ साठे यांच्या जीवन, साहित्य आणि विचारविश्वावर आधारित एकूण पाच पुस्तकांचे प्रकाशन करण्यात आले. निवडक निमंत्रितांच्या उपस्थितीत झालेल्या या कार्यक्रमात साहित्याची सामाजिक परिवर्तनातील भूमिका, संत परंपरेतील समानतेचा संदेश आणि साहित्यिक वारसा जतन करण्याचे महत्त्व यावर राज्यपालांनी भाष्य केले.
या पुस्तक प्रकाशन सोहळ्यात मराठी, हिंदी आणि इंग्रजी अशा तीन भाषांमधील साहित्यकृतींचा समावेश होता. त्यामुळे संत रविदास आणि अण्णा भाऊ साठे यांच्या विचारांचा व्यापक वाचकवर्गापर्यंत पोहोचण्याचा मार्ग अधिक विस्तृत होण्याची शक्यता आहे.
राज्यपालांच्या हस्ते पाच पुस्तकांचे प्रकाशन
राज्यपाल जिष्णु देव वर्मा यांच्या हस्ते तहसीलदार स्नेहलता स्वामी (बिंदू) लिखित ‘संत रविदास म्हणे’ या पुस्तकाचे प्रकाशन करण्यात आले.
यासोबतच मातंग साहित्य परिषदेचे अध्यक्ष डॉ. धनाजी ऊर्फ धनंजय सोमनाथ भिसे यांनी संपादित केलेल्या अण्णा भाऊ साठे यांच्या साहित्याशी संबंधित तीन पुस्तकांचेही प्रकाशन झाले.
यामध्ये ‘अण्णा भाऊ साठे : साहित्यविचार, संशोधन आणि चिंतन’, ‘अण्णाभाऊ साठे : आकलन आणि आस्वाद’ आणि हिंदी भाषेतील ‘अण्णा भाऊ साठे : अवधारणा और जागरण’ या पुस्तकांचा समावेश आहे.
याशिवाय डॉ. बळीराम गायकवाड, डॉ. माणिक सोनावणे आणि डॉ. धनाजी ऊर्फ धनंजय सोमनाथ भिसे यांनी संपादित केलेल्या इंग्रजी पुस्तक **‘अण्णाभाऊ साठे : अ ट्रान्सनॅशनल लिटररी लेगसी’**चेही प्रकाशन राज्यपालांच्या हस्ते करण्यात आले.
मराठी, हिंदी आणि इंग्रजी भाषेत साहित्याचा विस्तार
या पाच पुस्तकांमधून अण्णा भाऊ साठे यांच्या साहित्याचा अभ्यास केवळ मराठीपुरता मर्यादित न राहता हिंदी आणि इंग्रजी भाषिक वाचकांपर्यंतही पोहोचवण्याचा प्रयत्न दिसून येतो.
अण्णा भाऊ साठे यांच्या साहित्याचा सामाजिक, सांस्कृतिक आणि वैचारिक अभ्यास विविध दृष्टिकोनातून मांडण्याचे काम या पुस्तकांमधून करण्यात आले आहे. त्यामुळे संशोधक, विद्यार्थी, साहित्यप्रेमी आणि नव्या पिढीतील वाचकांसाठी ही पुस्तके महत्त्वाची ठरू शकतात.
लेखनातून समाजपरिवर्तन शक्य : राज्यपाल
पुस्तक प्रकाशन सोहळ्यात बोलताना राज्यपाल जिष्णु देव वर्मा यांनी लेखन हे समाजात परिवर्तन घडवून आणण्याचे प्रभावी माध्यम असल्याचे सांगितले.
महान व्यक्तींच्या जीवनकार्यावर आणि विचारांवर लिखाण झाल्यामुळे त्यांचे विचार व मूल्ये पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचतात. साहित्य केवळ मनोरंजनाचे माध्यम नसून समाजाच्या विचारविश्वावर प्रभाव टाकण्याची क्षमता त्यामध्ये असल्याचे त्यांनी नमूद केले.
राज्यपालांनी साहित्याच्या अंतिम उद्देशावरही भाष्य केले. साहित्याने समाजात एकोपा आणि सद्भाव निर्माण करण्याबरोबरच मानवी जीवन अधिक समृद्ध करण्यास हातभार लावला पाहिजे, असे त्यांनी सांगितले.
संत परंपरेतील समानतेचा संदेश
भारताची संत परंपरा ही समानतेचा संदेश देणारी व्यापक सामाजिक चळवळ होती, असे राज्यपालांनी यावेळी सांगितले.
संत रविदास यांच्यासह भारतातील विविध संतांनी समाजातील प्रत्येक व्यक्तीच्या महत्त्वावर आणि समानतेवर भर दिला. महाराष्ट्रात संत ज्ञानेश्वर आणि संत तुकाराम, तर इतर प्रदेशांमध्ये चैतन्य महाप्रभू यांसारख्या संतांनी भक्ती आणि सामाजिक मूल्यांच्या माध्यमातून मोठा प्रभाव निर्माण केला.
या संत परंपरेतील योगदानाची इतिहासात पुरेशी नोंद झालेली नसल्याचेही राज्यपालांनी नमूद केले. त्यामुळे संतांच्या विचारांचे दस्तऐवजीकरण आणि ते पुढील पिढीपर्यंत पोहोचवणे महत्त्वाचे असल्याचे त्यांनी अधोरेखित केले.
साहित्य भाषा आणि पिढ्यांना जोडते
साहित्य विविध भाषा आणि पिढ्यांना जोडण्याचे काम करते, असे राज्यपालांनी सांगितले.
काळ बदलत असताना अनेक प्रसिद्ध व्यक्तींची लोकप्रियता कमी होऊ शकते; मात्र उत्तम साहित्याचा प्रभाव दीर्घकाळ टिकतो. कालिदास, मुन्शी प्रेमचंद आणि विल्यम शेक्सपिअर यांच्या साहित्यकृती आजही वाचल्या जातात, याचा दाखला देत राज्यपालांनी उत्तम लेखनाची दीर्घकालीन ताकद स्पष्ट केली.
चांगले लेखन माणसाच्या मनाला आणि हृदयाला स्पर्श करते. त्यामुळे लेखक आणि त्यांच्या साहित्यकृतींचा प्रभाव एका पिढीपुरता मर्यादित राहत नाही, असे त्यांनी सांगितले.
पुस्तक भेट देण्याचे आवाहन
महाराष्ट्राला समृद्ध साहित्यिक आणि सांस्कृतिक परंपरा लाभली आहे. या पार्श्वभूमीवर राज्यपालांनी नागरिकांना एक महत्त्वाचे आवाहन केले.
फुलांऐवजी पुस्तके भेट देण्याची सवय वाढवावी, असे त्यांनी सांगितले. फुले काही काळानंतर कोमेजून जातात; मात्र पुस्तक कोणीतरी, कुठेतरी आणि कधीही वाचू शकतो.
पुस्तकातील केवळ दोन पाने जरी एखाद्या वाचकाने वाचली, तरी त्यातून त्याच्या विचारांवर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे पुस्तक ही केवळ भेटवस्तू नसून विचारांची देवाणघेवाण करणारे प्रभावी माध्यम असल्याचे राज्यपालांच्या भाषणातून अधोरेखित झाले.
अण्णा भाऊ साठे यांच्या साहित्याचा व्यापक वारसा
अण्णा भाऊ साठे यांनी आपल्या साहित्याच्या माध्यमातून समाजातील विविध घटकांचे जीवन, संघर्ष आणि वास्तव प्रभावीपणे मांडले. त्यांच्या साहित्याचा अभ्यास सामाजिक आणि साहित्यिक दृष्टिकोनातून सातत्याने केला जात आहे.
या सोहळ्यात प्रकाशित झालेल्या पुस्तकांमुळे अण्णा भाऊ साठे यांच्या साहित्यविचारांचा, संशोधनाचा आणि सामाजिक आशयाचा नव्या पद्धतीने अभ्यास करण्याची संधी वाचकांना मिळणार आहे.
विशेषतः ‘अण्णाभाऊ साठे : अ ट्रान्सनॅशनल लिटररी लेगसी’ या इंग्रजी पुस्तकामुळे त्यांच्या साहित्याचा अभ्यास व्यापक आंतरराष्ट्रीय संदर्भात मांडण्यास मदत होऊ शकते.
साहित्यिक वारसा जतन करण्यावर भर
लेखन लेखकांच्या विचारांना आणि कल्पनांना पंख देण्याचे काम करते. त्यातून समाजाला प्रेरणा मिळू शकते आणि परिवर्तनाची प्रक्रिया पुढे जाऊ शकते, असे राज्यपालांनी सांगितले.
त्यामुळे लेखकांना आणि लेखनाला प्रोत्साहन देण्याची गरज आहे. त्याचबरोबर देशाचा आणि राज्याचा समृद्ध साहित्यिक वारसा जतन करून तो भावी पिढ्यांपर्यंत पोहोचविणे ही देखील सामूहिक जबाबदारी असल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले.
पुस्तक प्रकाशन सोहळ्याला मान्यवरांची उपस्थिती
लोकभवन येथे आयोजित या कार्यक्रमाला साहित्य, शिक्षण आणि सामाजिक क्षेत्रातील अनेक मान्यवर उपस्थित होते.
यामध्ये पद्मश्री रमेश पतंगे, पद्मश्री गिरीश प्रभुणे, मुंबई विद्यापीठाचे कुलगुरू प्रा. रवींद्र कुलकर्णी, विष्णू वझे आणि आर्टीचे व्यवस्थापकीय संचालक सुनील वारे यांच्यासह इतर मान्यवरांचा समावेश होता.
निवडक निमंत्रितांच्या उपस्थितीत झालेल्या या कार्यक्रमातून साहित्य आणि सामाजिक विचारांच्या क्षेत्रातील महत्त्वपूर्ण व्यक्तिमत्त्वांच्या कार्याचा नव्याने परिचय करून देण्याचा प्रयत्न करण्यात आला.
संत रविदास आणि अण्णा भाऊ साठे यांच्या विचारांना नवी दिशा
या संत रविदास आणि अण्णा भाऊ साठे पुस्तक प्रकाशन सोहळ्याचे महत्त्व केवळ पाच पुस्तकांच्या प्रकाशनापुरते मर्यादित नाही. या पुस्तकांमधून सामाजिक समानता, साहित्यिक चिंतन, संशोधन आणि परिवर्तनवादी विचार पुढील पिढीपर्यंत पोहोचवण्याचा प्रयत्न झाला आहे.
संत रविदास यांच्या समानतेच्या विचारांपासून अण्णा भाऊ साठे यांच्या साहित्यिक योगदानापर्यंतचा प्रवास वाचकांना विविध सामाजिक आणि सांस्कृतिक पैलू समजून घेण्याची संधी देतो.
निष्कर्ष
मुंबईतील लोकभवन येथे झालेल्या संत रविदास आणि अण्णा भाऊ साठे पुस्तक प्रकाशन सोहळ्यात पाच महत्त्वपूर्ण पुस्तकांचे प्रकाशन करण्यात आले. राज्यपाल जिष्णु देव वर्मा यांनी साहित्याच्या माध्यमातून विचार, मूल्ये आणि सामाजिक परिवर्तन पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचवण्याच्या गरजेवर भर दिला.
संत परंपरेतील समानतेचा संदेश, अण्णा भाऊ साठे यांच्या साहित्याचा व्यापक अभ्यास आणि पुस्तक वाचनाची संस्कृती वाढवण्याचे आवाहन या कार्यक्रमाचे प्रमुख मुद्दे ठरले. समृद्ध साहित्यिक वारसा जतन करून तो नव्या पिढीपर्यंत पोहोचवण्यासाठी अशा पुस्तक प्रकाशन उपक्रमांची भूमिका महत्त्वाची ठरू शकते.