भारत-पोलंड मैत्रीला नवी दिशा; जामसाहेब युवा विनिमय कार्यक्रमाची दुसरी आवृत्ती पूर्ण 

भारत आणि पोलंड यांच्यातील ऐतिहासिक मैत्री अधिक दृढ करण्याच्या उद्देशाने आयोजित करण्यात आलेल्या भारत-पोलंड युवा विनिमय कार्यक्रमाची दुसरी आवृत्ती यशस्वीरीत्या पूर्ण झाली आहे. ७ ते १४ ऑक्टोबर २०२६ या कालावधीत पोलंडमधील १९ सदस्यीय युवा प्रतिनिधीमंडळाने गुजरात, महाराष्ट्र आणि नवी दिल्लीला भेट दिली. या दौऱ्यात प्रतिनिधींनी भारत-पोलंड संबंधांशी निगडित ऐतिहासिक स्थळांना भेटी दिल्या, भारतीय संस्कृतीचा अनुभव घेतला आणि देशाच्या वैज्ञानिक, आर्थिक व सांस्कृतिक विकासाची माहिती जाणून घेतली.

या कार्यक्रमाचा मुख्य उद्देश दोन्ही देशांतील तरुणांमध्ये परस्पर समज, सांस्कृतिक देवाणघेवाण आणि मैत्री वाढवणे हा आहे. विशेषतः दुसऱ्या महायुद्धाच्या काळात भारतीय संस्थानिकांनी पोलंडच्या नागरिकांना दिलेल्या मदतीची आठवण करून देणाऱ्या स्मारकांना या दौऱ्यात महत्त्व देण्यात आले.

भारत-पोलंड युवा विनिमय कार्यक्रमाची पार्श्वभूमी

भारत आणि पोलंड यांच्यातील संबंधांना ऐतिहासिक, सांस्कृतिक आणि राजनैतिक महत्त्व आहे. या संबंधांना नव्या पिढीपर्यंत पोहोचवण्यासाठी युवा विनिमय कार्यक्रम महत्त्वाची भूमिका बजावत आहे.

पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी ऑगस्ट २०२४ मध्ये पोलंडच्या राजकीय दौऱ्यादरम्यान या कार्यक्रमाची घोषणा केली होती. भारत-पोलंड धोरणात्मक भागीदारीसाठी तयार करण्यात आलेल्या २०२४ ते २०२८ या पाच वर्षांच्या कृती आराखड्याचा हा एक भाग आहे.

या उपक्रमांतर्गत दरवर्षी पोलंडमधील तरुणांना भारतभेटीची संधी दिली जाणार आहे. या भेटीतून त्यांना भारताचा इतिहास, परंपरा, सांस्कृतिक वारसा, शैक्षणिक आणि वैज्ञानिक संस्था तसेच आधुनिक भारतातील विकासकामे समजून घेता येतात.

युवा प्रतिनिधींना केवळ पर्यटनस्थळे दाखवणे एवढाच या कार्यक्रमाचा उद्देश नाही. तर दोन्ही देशांतील नागरिकांमध्ये दीर्घकालीन संबंध निर्माण करणे, एकमेकांच्या संस्कृतीचा आदर वाढवणे आणि भविष्यातील सहकार्यासाठी संवादाची दारे खुली करणे हेही या उपक्रमाचे महत्त्वाचे उद्दिष्ट आहे.

जामसाहेबांच्या मानवतावादी कार्याला पोलिश तरुणांची भेट

गुजरातमधील बालाचडी स्मारक ठरले दौऱ्याचे प्रमुख आकर्षण

या कार्यक्रमातील सर्वांत महत्त्वाच्या भेटींपैकी एक म्हणजे गुजरातमधील जामनगर येथे असलेल्या बालाचडी पोलिश चिल्ड्रन कॅम्प स्मारकाला दिलेली भेट. या स्मारकातून दुसऱ्या महायुद्धाच्या काळात पोलंडमधील मुलांसाठी मदतीचा हात पुढे करणाऱ्या महाराजा जामसाहेब दिग्विजयसिंहजी रणजितसिंहजी जाडेजा यांच्या कार्याची आठवण जपली जाते.

दुसऱ्या महायुद्धामुळे अनेक पोलिश मुले विस्थापित झाली होती. त्या कठीण परिस्थितीत जामसाहेबांनी या मुलांना आश्रय, शिक्षण आणि वैद्यकीय मदत उपलब्ध करून दिली. युद्धाच्या भयावह परिस्थितीत त्यांनी दाखवलेल्या संवेदनशीलतेमुळे पोलंडमध्ये त्यांना डोब्री महाराजा, म्हणजेच ‘चांगले महाराजा’, या नावाने ओळखले जाते.

बालाचडीतील मदतीमुळे भारत-पोलंड संबंधांना ऐतिहासिक आधार

पोलिश प्रतिनिधींनी बालाचडी स्मारकाला भेट देऊन या ऐतिहासिक घटनेची माहिती घेतली. एका भारतीय संस्थानिकाने युद्धामुळे संकटात सापडलेल्या परदेशी मुलांना दिलेला आधार हा मानवतेचा महत्त्वाचा आदर्श मानला जातो.

या भेटीमुळे पोलिश तरुणांना भारताच्या इतिहासातील एका महत्त्वपूर्ण अध्यायाची ओळख झाली. तसेच दोन्ही देशांमधील मैत्री केवळ आधुनिक राजनैतिक संबंधांवर आधारित नसून ती मानवी संवेदना आणि परस्पर सहकार्याच्या अनुभवांशी जोडलेली असल्याचेही अधोरेखित झाले.

गुजरातमधील भेटीनंतर पोलिश युवा प्रतिनिधीमंडळाने महाराष्ट्रातील कोल्हापूर येथे असलेल्या वळीवडे पोलिश निर्वासित छावणी स्मारकाला भेट दिली.

दुसऱ्या महायुद्धाच्या काळात आणि त्यानंतरच्या कालखंडात हजारो पोलिश निर्वासितांना वळीवडे येथे आश्रय देण्यात आला होता. या ऐतिहासिक स्थळातून भारताने संकटाच्या काळात पोलंडमधील नागरिकांना दिलेल्या मदतीची आठवण जिवंत राहते.

वळीवडे आणि बालाचडी या दोन्ही ठिकाणांना दिलेल्या भेटींमुळे प्रतिनिधींना भारताच्या मानवतावादी भूमिकेची माहिती मिळाली. या स्मारकांमुळे दोन्ही देशांतील ऐतिहासिक संबंध पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचवण्यास मदत होते.

महाराष्ट्रातील या भेटीला विशेष महत्त्व आहे, कारण ती भारताच्या स्थानिक इतिहासाचा आणि आंतरराष्ट्रीय मैत्रीचा संबंध स्पष्ट करते. इतिहासातील अशा घटनांची माहिती तरुणांना मिळाल्यास आंतरराष्ट्रीय सहकार्य, सहानुभूती आणि शांततेचे महत्त्व अधिक चांगल्या प्रकारे समजू शकते.

या दौऱ्यादरम्यान पोलिश प्रतिनिधींनी गुजरातमधील गांधीजींच्या जीवनाशी संबंधित महत्त्वाच्या स्थळांनाही भेट दिली. त्यामध्ये गांधीनगर येथील दांडी कुटीर आणि पोरबंदर येथील कीर्ती मंदिर यांचा समावेश होता.

दांडी कुटीर हे महात्मा गांधींच्या जीवनकार्याची माहिती देणारे संग्रहालय आहे. तर कीर्ती मंदिर हे महात्मा गांधींच्या जन्मस्थळाशी संबंधित महत्त्वाचे स्मारक आहे.

या भेटींमधून प्रतिनिधींना भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्याची, गांधीजींच्या विचारांची आणि अहिंसेच्या तत्त्वज्ञानाची ओळख करून घेण्याची संधी मिळाली. भारताचा सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक वारसा समजून घेण्याच्या दृष्टीने ही स्थळे महत्त्वाची ठरली.

सात दिवसांच्या भारतभेटीत मिळालेल्या अनुभवांबद्दल प्रतिनिधींनी समाधान व्यक्त केले. भारतात मिळालेल्या आदरातिथ्याबद्दल त्यांनी कृतज्ञता व्यक्त केली आणि या दौऱ्यामुळे भारताबद्दलची त्यांची समज अधिक व्यापक झाल्याचे नमूद केले.

नवी दिल्ली येथे केंद्रीय युवा व्यवहार आणि क्रीडा मंत्री डॉ. मनसुख मांडविया यांनी पोलिश युवा प्रतिनिधीमंडळासाठी रात्रीच्या भोजनादरम्यान संवादात्मक कार्यक्रम आयोजित केला.

या भेटीत प्रतिनिधींना मंत्र्यांशी संवाद साधण्याची, आपले विचार मांडण्याची आणि भारतातील युवा विकासविषयक दृष्टिकोन समजून घेण्याची संधी मिळाली. तरुणांचा सामाजिक सहभाग आणि आंतरराष्ट्रीय पातळीवरील देवाणघेवाण यांचे महत्त्वही या संवादातून अधोरेखित झाले.

याशिवाय, पोलिश प्रतिनिधींनी भारताचे परराष्ट्र मंत्री डॉ. एस. जयशंकर यांचीही भेट घेतली. या भेटीत भारत-पोलंड संबंध आणि दोन्ही देशांतील मैत्री अधिक दृढ करण्यासाठी युवा विनिमय कार्यक्रमांची भूमिका यांवर चर्चा झाली.

वरिष्ठ भारतीय नेतृत्वाशी झालेल्या या भेटींमुळे प्रतिनिधींना भारताच्या परराष्ट्र संबंधांबद्दल आणि आंतरराष्ट्रीय सहकार्याबद्दल अधिक माहिती मिळाली.

युवा राजनैतिक संबंधांना मिळणार नवी दिशा

भारत-पोलंड युवा विनिमय कार्यक्रमाच्या दुसऱ्या आवृत्तीच्या यशस्वी समारोपामुळे दोन्ही देशांतील युवकांच्या परस्पर संवादाला प्रोत्साहन मिळाले आहे. ऐतिहासिक स्मारकांच्या भेटी, सांस्कृतिक अनुभव आणि भारतीय नेतृत्वाशी झालेला संवाद यांमुळे या दौऱ्याला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले.

युवा राजनय म्हणजे तरुणांच्या माध्यमातून देशांमधील परस्पर विश्वास, मैत्री आणि सहकार्य वाढवण्याची प्रक्रिया. अशा उपक्रमांमुळे तरुणांना वेगवेगळ्या देशांचा इतिहास आणि संस्कृती समजून घेता येते. भविष्यात शिक्षण, संशोधन, क्रीडा, संस्कृती आणि इतर क्षेत्रांमध्ये सहकार्याच्या संधी निर्माण होण्यासही मदत होऊ शकते.

महाराजा जामसाहेबांनी पोलिश मुलांना दिलेल्या आश्रयाची आठवण या कार्यक्रमाचा महत्त्वाचा भाग ठरली. इतिहासातील मानवतावादी कार्याला आजच्या युवा देवाणघेवाणीशी जोडून भारत आणि पोलंड यांच्यातील मैत्री पुढे नेण्याचा प्रयत्न या उपक्रमातून करण्यात आला.

निष्कर्ष

भारत-पोलंड युवा विनिमय कार्यक्रमाची दुसरी आवृत्ती पूर्ण झाल्याने दोन्ही देशांतील ऐतिहासिक मैत्री आणि युवा सहकार्याला बळ मिळाले आहे. गुजरात, महाराष्ट्र आणि नवी दिल्लीतील भेटींमधून १९ पोलिश तरुणांना भारताचा इतिहास, सांस्कृतिक वारसा आणि आधुनिक विकास जवळून समजून घेण्याची संधी मिळाली.

महाराजा जामसाहेबांचे मानवतावादी कार्य, वळीवडेतील निर्वासितांचा इतिहास आणि भारतीय नेतृत्वाशी झालेला संवाद या दौऱ्याचे महत्त्वाचे पैलू ठरले. आगामी काळात अशा युवा विनिमय कार्यक्रमांमुळे भारत-पोलंड संबंध अधिक दृढ होतील आणि दोन्ही देशांतील तरुणांमध्ये दीर्घकालीन मैत्री निर्माण होण्यास मदत मिळेल.