भारताच्या राष्ट्रीय टेलिमेडिसिन सेवा ई-संजीवनीने 50 कोटी टेलिकन्सल्टेशनचा ऐतिहासिक टप्पा पार केला आहे. 15 सप्टेंबर 2026 रोजी ई-संजीवनीवर एकूण 50,00,92,730 टेलिकन्सल्टेशन नोंदवण्यात आले. देशातील सर्व 36 राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांमध्ये या सेवेचा विस्तार झाला असून, डिजिटल माध्यमातून आरोग्यसेवा नागरिकांपर्यंत पोहोचविण्याच्या सरकारच्या प्रयत्नांना या कामगिरीमुळे मोठे यश मिळाले आहे.
दुर्गम, ग्रामीण आणि आरोग्य सुविधांपासून दूर असलेल्या नागरिकांसाठी ई-संजीवनीमुळे डॉक्टरांशी ऑनलाइन सल्लामसलत करणे शक्य झाले आहे. त्यामुळे प्रवासाचा वेळ, खर्च आणि रुग्णालयात जाण्याची गरज काही प्रमाणात कमी होण्यास मदत होत आहे.
ई-संजीवनीने 50 कोटी टेलिकन्सल्टेशनचा टप्पा पार केला
आरोग्य आणि कुटुंब कल्याण मंत्रालयाच्या माहितीनुसार, ई-संजीवनी ही प्राथमिक आरोग्यसेवेसाठी जगातील मोठ्या टेलिमेडिसिन उपक्रमांपैकी एक बनली आहे.
ई-संजीवनीच्या माध्यमातून नागरिकांना त्यांच्या घराजवळील आरोग्य केंद्रातून किंवा ऑनलाइन प्लॅटफॉर्मद्वारे डॉक्टरांचा सल्ला मिळू शकतो. यामुळे पारंपरिक आरोग्यसेवेची व्याप्ती रुग्णालयांच्या भौतिक मर्यादेपलीकडे नेण्यात मदत झाली आहे.
सध्या ई-संजीवनीशी 1.42 लाखांहून अधिक आयुष्मान आरोग्य मंदिर स्पोक्स, 19,473 मेडिकल हब आणि 901 ऑनलाइन ओपीडी जोडल्या आहेत. या प्लॅटफॉर्मवर 2,41,923 आरोग्यसेवा पुरवठादार नोंदणीकृत आहेत.
ही सेवा इंग्रजीसह 14 भारतीय भाषांमध्ये, म्हणजे एकूण 15 भाषांमध्ये उपलब्ध आहे. त्यामुळे विविध राज्यांतील नागरिकांना त्यांच्या सोयीच्या भाषेत आरोग्यसेवा घेणे अधिक सुलभ झाले आहे.
दररोज लाखो नागरिक घेतात ऑनलाइन डॉक्टरांचा सल्ला
ई-संजीवनीवर दररोज सुमारे 2.5 ते 3 लाख टेलिकन्सल्टेशन होत आहेत. आतापर्यंत एका दिवसातील सर्वाधिक वापर 6,30,315 टेलिकन्सल्टेशन इतका नोंदवला गेला आहे.
या आकडेवारीवरून देशात ऑनलाइन आरोग्यसेवेचा स्वीकार वेगाने वाढत असल्याचे दिसून येते.
महिलांचा ई-संजीवनी वापर सर्वाधिक
ई-संजीवनीच्या वापराच्या आकडेवारीमध्ये महिलांचा मोठा सहभाग दिसून आला आहे.
एकूण ई-संजीवनी वापरापैकी 57.14 टक्के वापर महिलांनी केला आहे. याशिवाय 46 वर्षे आणि त्यापुढील वयोगटातील नागरिकांनी 40.15 टक्के टेलिकन्सल्टेशन घेतले आहेत.
यामध्ये 60 वर्षांवरील ज्येष्ठ नागरिकांचा वाटा 16.25 टक्के आहे.
महिला आणि ज्येष्ठ नागरिकांचा मोठा सहभाग हा टेलिमेडिसिन सेवांच्या वाढत्या उपयुक्ततेचे संकेत देतो. विशेषतः दूरच्या भागात राहणाऱ्या किंवा वारंवार प्रवास करणे कठीण असलेल्या नागरिकांसाठी ऑनलाइन डॉक्टरांचा सल्ला सोयीचा ठरू शकतो.
ई-संजीवनीमध्ये AI तंत्रज्ञानाचा वापर
ई-संजीवनीमध्ये आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर वाढविण्यासाठी विविध नवीन सुविधा जोडल्या जात आहेत.
यातील महत्त्वाची सुविधा म्हणजे कृत्रिम बुद्धिमत्ता आधारित क्लिनिकल डिसिजन सपोर्ट सिस्टम (AI-CDSS). सोप्या भाषेत सांगायचे झाल्यास, ही प्रणाली डॉक्टरांना रुग्णांच्या ऑनलाइन सल्लामसलतीदरम्यान निर्णय घेण्यास अतिरिक्त मदत करण्यासाठी तयार करण्यात आली आहे.
या प्रणालीमुळे डॉक्टरांना उपलब्ध वैद्यकीय माहितीचे अधिक प्रभावीपणे मूल्यांकन करण्यास मदत होऊ शकते. तसेच टेलिमेडिसिन सेवेची गुणवत्ता, सातत्य आणि कार्यक्षमता सुधारण्याच्या दृष्टीने या तंत्रज्ञानाचा उपयोग केला जात आहे.
AI-CDSS सुविधेला National Awards for e-Governance 2026 मध्ये गोल्ड अवॉर्ड मिळाला आहे.
आपत्कालीन सेवांशीही जोडले ई-संजीवनी
ई-संजीवनीला Emergency Response Support System म्हणजेच ERSS-112 सोबतही जोडण्यात आले आहे.
या एकत्रीकरणाचा उद्देश आपत्कालीन परिस्थितीत आपत्कालीन प्रतिसाद सेवा आणि वैद्यकीय तज्ज्ञांमधील समन्वय अधिक मजबूत करणे हा आहे.
डिजिटल माध्यमातून वैद्यकीय तज्ज्ञांची मदत उपलब्ध करून देण्याच्या क्षमतेमुळे आपत्कालीन आरोग्यसेवेच्या व्यवस्थेतही ई-संजीवनीची भूमिका वाढण्याची शक्यता आहे.
आता तज्ज्ञ डॉक्टरांचा ऑनलाइन सल्लाही उपलब्ध
ई-संजीवनीची सेवा आता केवळ प्राथमिक आरोग्यसेवेपुरती मर्यादित राहिलेली नाही. सरकारने या प्लॅटफॉर्मच्या माध्यमातून तज्ज्ञ डॉक्टरांच्या OPD सल्लामसलतीची सुविधा देखील सुरू केली आहे.
सध्या निवडक वैद्यकीय क्षेत्रांसाठी रुग्ण-डॉक्टर टेलिकन्सल्टेशन सेवा AIIMS जोधपूर, AIIMS जम्मू आणि AIIMS पटना येथे सुरू करण्यात आली आहे.
यामुळे तज्ज्ञ डॉक्टरांचा सल्ला घेण्यासाठी रुग्णांना प्रत्येक वेळी मोठ्या शहरांमध्ये किंवा तृतीयक आरोग्य केंद्रांमध्ये प्रत्यक्ष जाण्याची आवश्यकता कमी होऊ शकते.
विशेषतः ग्रामीण आणि दुर्गम भागातील रुग्णांसाठी ही सुविधा महत्त्वाची ठरू शकते.
AIIMS, JIPMER आणि PGIMERपर्यंत विस्ताराची तयारी
तज्ज्ञ टेलिकन्सल्टेशन सेवा भविष्यात देशातील इतर प्रमुख सरकारी वैद्यकीय संस्थांपर्यंत विस्तारण्याची योजना आहे.
यामध्ये AIIMS, JIPMER आणि PGIMER चंदीगड यांसारख्या संस्थांचा समावेश आहे.
या माध्यमातून प्राथमिक आरोग्य केंद्रांपासून तज्ज्ञ आणि उच्चस्तरीय आरोग्यसेवेपर्यंत रुग्णांना जोडण्याचा प्रयत्न केला जात आहे. त्यामुळे देशातील विविध स्तरांवरील आरोग्यसेवा अधिक प्रभावीपणे एकमेकांशी जोडली जाऊ शकते.
ई-संजीवनी ही भारताची स्वदेशी डिजिटल आरोग्यसेवा
ई-संजीवनी हे Centre for Development of Advanced Computing (C-DAC) यांनी विकसित केलेले भारतातील स्वदेशी डिजिटल आरोग्य समाधान आहे.
ई-संजीवनीच्या तांत्रिक विकास आणि अभियांत्रिकी कामासाठी सुरुवातीपासून C-DAC मोहाली महत्त्वाची भूमिका बजावत आहे.
आरोग्य आणि कुटुंब कल्याण मंत्रालयाच्या मार्गदर्शनाखाली या प्लॅटफॉर्ममध्ये सातत्याने सुधारणा करण्यात येत आहेत.
सुरुवातीला हब-अँड-स्पोक मॉडेलवर आधारित असलेली ई-संजीवनी सेवा आता देशभरातील नागरिकांपर्यंत पोहोचणाऱ्या मोठ्या डिजिटल आरोग्य प्लॅटफॉर्ममध्ये विकसित झाली आहे.
ही वाटचाल भारतामध्ये मोठ्या प्रमाणावर स्वदेशी डिजिटल सार्वजनिक पायाभूत सुविधा विकसित करण्याची क्षमता अधोरेखित करते.
50 कोटी टेलिकन्सल्टेशनचा अर्थ काय?
ई-संजीवनीने 50 कोटी टेलिकन्सल्टेशन पूर्ण करणे ही केवळ आकडेवारीतील मोठी कामगिरी नाही. देशातील डिजिटल आरोग्यसेवेचा विस्तार किती वेगाने होत आहे, हे या टप्प्यावरून स्पष्ट होते.
दुर्गम भागातील नागरिकांना डॉक्टरांचा सल्ला घेण्यासाठी लांबचा प्रवास करावा लागू नये, हा टेलिमेडिसिनचा महत्त्वाचा फायदा आहे.
तसेच तज्ज्ञ डॉक्टरांची उपलब्धता कमी असलेल्या भागांमध्ये डिजिटल माध्यमातून तज्ज्ञांचे मार्गदर्शन मिळवण्याची संधी निर्माण होते.
मात्र, टेलिमेडिसिन ही प्रत्यक्ष वैद्यकीय तपासणी किंवा आवश्यक रुग्णालयीन उपचारांची जागा घेणारी सेवा नाही. आवश्यकतेनुसार रुग्णांना प्रत्यक्ष तपासणी, चाचण्या किंवा रुग्णालयातील उपचार घेणे गरजेचे असते. ई-संजीवनी पारंपरिक आरोग्यसेवेला पूरक म्हणून महत्त्वाची भूमिका बजावत आहे.
डिजिटल आरोग्यसेवेच्या दिशेने भारताची मोठी वाटचाल
ई-संजीवनी टेलिकन्सल्टेशनचा 50 कोटींचा टप्पा भारताच्या डिजिटल आरोग्य व्यवस्थेतील महत्त्वाची कामगिरी मानली जात आहे.
AI तंत्रज्ञान, ERSS-112 सोबतचे एकत्रीकरण, तज्ज्ञ OPD सेवा आणि देशभरातील मोठे डॉक्टर नेटवर्क यामुळे ई-संजीवनीची व्याप्ती सातत्याने वाढत आहे.
महिला, ज्येष्ठ नागरिक आणि ग्रामीण भागातील नागरिकांचा वाढता सहभाग पाहता डिजिटल आरोग्यसेवा देशातील विविध लोकसंख्येपर्यंत पोहोचत असल्याचे दिसून येते.
निष्कर्ष
ई-संजीवनीने ओलांडलेला 50 कोटी टेलिकन्सल्टेशनचा टप्पा भारताच्या डिजिटल आरोग्य क्षेत्रातील महत्त्वाचा टप्पा आहे. देशातील सर्व 36 राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांमध्ये पोहोचलेल्या या सेवेमुळे नागरिकांना घराजवळून किंवा ऑनलाइन माध्यमातून वैद्यकीय सल्ला मिळण्याची सुविधा उपलब्ध झाली आहे.
AI आधारित तंत्रज्ञान, आपत्कालीन सेवांशी जोडणी आणि AIIMSसारख्या संस्थांमधील तज्ज्ञ सल्लामसलतीचा विस्तार यामुळे ई-संजीवनी भविष्यात भारताच्या सार्वजनिक आरोग्य व्यवस्थेतील आणखी महत्त्वाचा डिजिटल प्लॅटफॉर्म ठरू शकतो.