भारताच्या कौशल्य विकास क्षेत्राला अधिक आधुनिक आणि रोजगाराभिमुख बनवण्यासाठी PM-SETU योजना महत्त्वाचे पाऊल ठरत आहे. या योजनेअंतर्गत पाचव्या राष्ट्रीय सुकाणू समितीच्या बैठकीत राजस्थान, उत्तर प्रदेश आणि तेलंगणा या तीन राज्यांतील ITI क्लस्टरसाठी एकूण ₹735.70 कोटींच्या स्ट्रॅटेजिक इन्व्हेस्टमेंट प्लॅनला (SIP) मंजुरी देण्यात आली आहे. या नव्या मंजुरीमुळे PM-SETU अंतर्गत आतापर्यंतची एकूण मंजूर गुंतवणूक ₹2,171 कोटींवर पोहोचली असून 9 ITI क्लस्टरमध्ये आधुनिक प्रशिक्षण व्यवस्था उभारण्याला वेग मिळणार आहे.
PM-SETU योजनेअंतर्गत ₹735.70 कोटींची गुंतवणूक
कौशल्य विकास आणि उद्योजकता मंत्रालयाच्या नेतृत्वाखाली झालेल्या पाचव्या राष्ट्रीय सुकाणू समितीच्या बैठकीच्या अध्यक्षस्थानी मंत्रालयाच्या सचिव देबाश्री मुखर्जी होत्या. बैठकीला प्रशिक्षण महासंचालनालयाचे महासंचालक, मंत्रालयातील वरिष्ठ अधिकारी, राज्य सरकारांचे प्रतिनिधी, बहुपक्षीय विकास संस्थांचे प्रतिनिधी आणि उद्योग क्षेत्रातील भागीदार उपस्थित होते.
या बैठकीत तीन ITI क्लस्टरसाठी सादर करण्यात आलेल्या Strategic Investment Plansना मंजुरी देण्यात आली. राजस्थानमधील भिवाडी, तेलंगणातील मेदचल आणि उत्तर प्रदेशातील मेरठ ITI क्लस्टरचा यामध्ये समावेश आहे.
या गुंतवणुकीचा मुख्य उद्देश सरकारी ITIमध्ये पायाभूत सुविधा सुधारणे, आधुनिक अभ्यासक्रम सुरू करणे आणि विद्यार्थ्यांना उद्योगाच्या बदलत्या गरजांनुसार प्रशिक्षण देणे हा आहे.
राजस्थानातील भिवाडी ITI क्लस्टरसाठी ₹241 कोटी
राजस्थानमध्ये भिवाडी ITI क्लस्टरसाठी ₹241 कोटींच्या SIPला मंजुरी मिळाली आहे. H.G. Infra Engineering Limited या कंपनीने हा प्रस्ताव सादर केला आहे.
या क्लस्टरमध्ये Government ITI Bhiwadi हे ‘Hub ITI’ असेल. त्यासोबत Alwar, Neemrana, Tijara आणि Kishangarh Bas येथील सरकारी ITI ‘Spoke ITI’ म्हणून काम करतील.
Hub ITI म्हणजे मुख्य प्रशिक्षण केंद्र, तर Spoke ITI म्हणजे त्याच्याशी जोडलेली इतर प्रशिक्षण केंद्रे. या पद्धतीमुळे उपलब्ध सुविधा, तंत्रज्ञान, अभ्यासक्रम आणि उद्योगाशी संबंधित प्रशिक्षण अधिक प्रभावीपणे विविध संस्थांपर्यंत पोहोचवता येते.
तेलंगणातील मेदचल क्लस्टरसाठी ₹254.30 कोटी
तेलंगणातील मेदचल ITI क्लस्टरसाठी ₹254.30 कोटींच्या गुंतवणुकीला मंजुरी देण्यात आली आहे. ZEN Technologies Limited या उद्योग भागीदाराने Strategic Investment Plan सादर केला होता.
मेदचल येथील Government ITI हे Hub ITI असेल. Alwal, Shameerpet, Kukunoorpally आणि Siddipet येथील ITI या क्लस्टरमधील Spoke ITI असतील.
या प्रस्तावावर चौथ्या राष्ट्रीय सुकाणू समितीच्या बैठकीत काही स्पष्टीकरणांची आवश्यकता असल्याने निर्णय पुढे ढकलण्यात आला होता. त्यानंतर उद्योग भागीदाराने अभ्यासक्रमाची रचना, आर्थिक गणित, पात्रता, कागदपत्रे आणि बांधकामाशी संबंधित बाबींवर सविस्तर माहिती दिली. समितीला ही स्पष्टीकरणे समाधानकारक वाटल्यानंतर प्रस्तावाला मंजुरी देण्यात आली.
उत्तर प्रदेशातील मेरठ क्लस्टरसाठी ₹240.40 कोटी
उत्तर प्रदेशातील मेरठ ITI क्लस्टरसाठी ₹240.40 कोटींच्या Strategic Investment Planला मंजुरी मिळाली आहे. हा प्रस्ताव National Skill Development Corporation (NSDC)ने सादर केला.
Government ITI, Saket, Meerut हे या क्लस्टरचे Hub ITI असेल. Ghaziabad, Hapur, Gautam Buddha Nagar आणि Baghpat येथील सरकारी ITI या क्लस्टरशी जोडल्या जाणार आहेत.
या गुंतवणुकीमुळे संबंधित ITIमध्ये प्रशिक्षणाच्या सुविधा आणि अभ्यासक्रम अधिक आधुनिक करण्यास मदत होणार आहे.
उद्योगांच्या सहभागातून ITIचे आधुनिकीकरण
PM-SETU योजना केवळ सरकारी निधीतून ITI सुधारण्याऐवजी उद्योग क्षेत्राला या प्रक्रियेत थेट सहभागी करून घेण्यावर भर देते. त्यामुळे विद्यार्थ्यांना उद्योगात प्रत्यक्ष उपयोगी पडतील अशी कौशल्ये शिकवण्याचा प्रयत्न केला जात आहे.
योजनेअंतर्गत ITIच्या पायाभूत सुविधांचे आधुनिकीकरण, विद्यमान ट्रेडमध्ये सुधारणा, नवीन दीर्घकालीन आणि अल्पकालीन अभ्यासक्रम सुरू करणे तसेच संस्थांची कार्यक्षमता वाढवणे यावर भर दिला जात आहे.
आज उद्योग क्षेत्रात ऑटोमेशन, डिजिटल तंत्रज्ञान, आधुनिक उत्पादन प्रक्रिया आणि नव्या तांत्रिक कौशल्यांची मागणी वाढत आहे. अशा परिस्थितीत पारंपरिक प्रशिक्षण पद्धतींसोबत नव्या कौशल्यांचा समावेश करणे आवश्यक आहे. PM-SETUच्या माध्यमातून हीच गरज पूर्ण करण्याचा प्रयत्न केला जात आहे.
9 ITI क्लस्टरमध्ये आता ₹2,171 कोटींची मंजुरी
पाचव्या राष्ट्रीय सुकाणू समितीने केलेल्या नव्या मंजुरीमुळे PM-SETU अंतर्गत मंजूर गुंतवणुकीचा एकूण आकडा ₹2,171 कोटी झाला आहे. ही गुंतवणूक देशातील 9 ITI क्लस्टरमध्ये करण्यात येत आहे.
याआधीच्या टप्प्यात ओडिशा, गुजरात आणि तेलंगणातील ITI क्लस्टरसाठी मोठ्या प्रमाणावर Strategic Investment Plansना मंजुरी देण्यात आली होती. जुलै 2026 मध्ये चौथ्या राष्ट्रीय सुकाणू समितीने ₹1,237.58 कोटींच्या SIPना मंजुरी दिली होती.
यामुळे PM-SETU योजना आता पायलट स्वरूपातून व्यापक अंमलबजावणीच्या दिशेने पुढे जात असल्याचे स्पष्ट होते.
विद्यार्थ्यांना रोजगाराभिमुख प्रशिक्षणाचा फायदा
या योजनेचा सर्वात महत्त्वाचा फायदा ITIमध्ये प्रशिक्षण घेणाऱ्या तरुणांना होण्याची अपेक्षा आहे. आधुनिक उपकरणे, स्मार्ट वर्ग, अद्ययावत प्रयोगशाळा आणि उद्योगाच्या गरजांशी संबंधित अभ्यासक्रम उपलब्ध झाल्यास विद्यार्थ्यांना रोजगारासाठी आवश्यक कौशल्ये मिळण्यास मदत होऊ शकते.
उद्योगांच्या थेट सहभागामुळे प्रशिक्षणाचा अभ्यासक्रम प्रत्यक्ष रोजगार बाजारपेठेतील गरजांशी जोडण्याचा प्रयत्न केला जात आहे. त्यामुळे ITIमधून बाहेर पडणाऱ्या विद्यार्थ्यांची रोजगारक्षमता वाढवण्यास मदत होऊ शकते.
PM-SETUच्या आधीच्या अधिकृत माहितीनुसार, योजनेचा व्यापक उद्देश सरकारी ITIचे आधुनिकीकरण करून उद्योगाच्या गरजांशी सुसंगत प्रशिक्षण उपलब्ध करून देणे हा आहे. योजनेमध्ये Hub-and-Spoke मॉडेलद्वारे सरकारी ITIंच्या उन्नतीवर भर दिला जात आहे.
राजस्थानने राबवला महत्त्वाचा टप्पा
पाचव्या समितीच्या बैठकीत राजस्थानसाठी आणखी एक महत्त्वाची घडामोड घडली. H.G. Infra Engineering Limited, राजस्थान सरकार आणि कौशल्य विकास व उद्योजकता मंत्रालय यांच्यात Shareholders’ Agreement (SHA) करण्यात आला.
या करारामुळे भिवाडी ITI क्लस्टरच्या अंमलबजावणीला औपचारिक सुरुवात झाली आहे. PM-SETU अंतर्गत अशा प्रकारचा SHA करणारे राजस्थान हे देशातील पहिले राज्य ठरले आहे.
यामुळे मंजूर झालेल्या गुंतवणुकीचे प्रत्यक्ष कामात रूपांतर करण्यासाठी आवश्यक प्रशासकीय आणि संस्थात्मक प्रक्रिया पुढे जाण्यास मदत होणार आहे.
PM-SETU योजनेचे व्यापक उद्दिष्ट काय?
PM-SETU म्हणजे Pradhan Mantri Skilling and Employability Transformation through Upgraded ITIs. ही केंद्र सरकारची महत्त्वाची कौशल्य विकास योजना असून तिचा उद्देश ITI आणि NSTI व्यवस्थेला अधिक आधुनिक, उद्योगाभिमुख आणि रोजगारक्षम बनवणे हा आहे.
योजनेमध्ये उद्योग भागीदारी, आधुनिक पायाभूत सुविधा, नवीन प्रशिक्षण अभ्यासक्रम आणि रोजगाराच्या संधी यांना महत्त्व दिले जाते. केंद्र सरकारच्या माहितीनुसार, योजनेमध्ये 1,000 सरकारी ITIंच्या उन्नतीसाठी Hub-and-Spoke मॉडेलचा समावेश आहे.
या माध्यमातून तरुणांना केवळ पारंपरिक ट्रेडचे प्रशिक्षण न देता भविष्यातील उद्योगांमध्ये आवश्यक असणाऱ्या कौशल्यांसाठी तयार करण्याचा प्रयत्न केला जात आहे.
निष्कर्ष
PM-SETU योजना देशातील ITI व्यवस्थेच्या आधुनिकीकरणाला वेग देत आहे. राजस्थान, तेलंगणा आणि उत्तर प्रदेशातील तीन ITI क्लस्टरसाठी मंजूर झालेल्या ₹735.70 कोटींच्या गुंतवणुकीमुळे आधुनिक पायाभूत सुविधा, उद्योगाभिमुख अभ्यासक्रम आणि रोजगारक्षम प्रशिक्षणाला चालना मिळणार आहे. एकूण मंजूर गुंतवणूक ₹2,171 कोटींवर पोहोचल्याने भारतातील सरकारी ITIना अधिक सक्षम आणि भविष्यासाठी तयार करण्याच्या प्रयत्नांना मोठी गती मिळाली आहे.