ORV Sagar Manthan: भारताच्या स्वदेशी सागरी संशोधनाला नवी दिशा

भारताच्या सागरी संशोधन क्षेत्रात 9 सप्टेंबर 2026 रोजी महत्त्वाची भर पडली. कोलकाता येथील ऋषी बंकिम शिपयार्डमध्ये अत्याधुनिक ORV Sagar Manthan या Ocean Research Vessel चे जलावतरण करण्यात आले. केंद्रीय पृथ्वी विज्ञान मंत्री डॉ. जितेंद्र सिंह यांच्या आभासी उपस्थितीत हा सोहळा पार पडला. हे जहाज संरक्षण क्षेत्रातील सार्वजनिक उपक्रम Garden Reach Shipbuilders & Engineers Limited (GRSE) यांनी National Centre for Polar and Ocean Research (NCPOR) साठी तयार केले आहे.

भारताच्या ‘आत्मनिर्भर भारत’ अभियानाच्या दृष्टीने हे जहाज विशेष महत्त्वाचे मानले जात आहे. समुद्रातील वैज्ञानिक संशोधन, हवामान बदलाचा अभ्यास, त्सुनामीचा अंदाज, समुद्रातील खनिजांचा शोध आणि सागरी सुरक्षेशी संबंधित संशोधनासाठी हे जहाज महत्त्वाची भूमिका बजावणार आहे.

ORV Sagar Manthan चे जलावतरण का महत्त्वाचे?

भारताचा मोठा भूभाग समुद्राशी जोडलेला असून हिंद महासागराचे देशाच्या अर्थव्यवस्था, हवामान आणि सुरक्षेत महत्त्वाचे स्थान आहे. मात्र समुद्राच्या खोल भागाबाबत अजूनही मोठ्या प्रमाणात वैज्ञानिक माहिती उपलब्ध होणे बाकी आहे.

याच पार्श्वभूमीवर ORV Sagar Manthan भारताला स्वतःच्या अत्याधुनिक संशोधन क्षमतेसह समुद्राचा अधिक सखोल अभ्यास करण्यास मदत करणार आहे. हे जहाज विविध प्रकारच्या समुद्री सर्वेक्षण आणि नमुना संकलनासाठी तयार करण्यात आले आहे.

डॉ. जितेंद्र सिंह यांनी या प्रसंगी हा दिवस NCPOR, पृथ्वी विज्ञान मंत्रालय आणि देशासाठी ‘रेड लेटर डे’ असल्याचे म्हटले. केवळ दोन वर्षांत करारापासून जहाजाच्या जलावतरणापर्यंतचा टप्पा गाठल्याबद्दल त्यांनी संबंधित टीमचे कौतुक केले.

मंत्र्यांनी समुद्र संशोधनातून मिळणारी माहिती भारतासाठी केवळ वैज्ञानिकदृष्ट्या नव्हे, तर पर्यावरण आणि जागतिक सागरी धोरणाच्या दृष्टीनेही महत्त्वाची असल्याचे अधोरेखित केले.

भारतातच तयार झाले अत्याधुनिक Ocean Research Vessel

ORV Sagar Manthan हे GRSE ने देशातच डिझाइन आणि बांधलेले अत्याधुनिक Ocean Research Vessel आहे. त्यामुळे सागरी संशोधनासाठी परदेशातून जहाजे खरेदी करण्यावर असलेले अवलंबित्व कमी करण्याच्या दिशेने हा महत्त्वाचा टप्पा मानला जात आहे.

पृथ्वी विज्ञान मंत्रालयाचे सचिव डॉ. टी. श्रीनिवास कुमार यांनीही भारताने परदेशातून संशोधन प्लॅटफॉर्म घेण्यापासून देशांतर्गत निर्मितीकडे केलेल्या वाटचालीवर समाधान व्यक्त केले.

त्यांच्या मते, समुद्र संशोधनामुळे हवामानाशी संबंधित आव्हाने समजून घेणे, त्सुनामीचा अंदाज सुधारण्यास मदत करणे आणि भारताच्या सागरी क्षमतांना बळकटी देणे शक्य होते.

GRSE ने अत्यंत गुंतागुंतीचे तांत्रिक जहाज देशात तयार करण्याचे आव्हान यशस्वीपणे पूर्ण केले असून अशा प्रकारची जहाजे तयार करण्याची क्षमता असलेल्या मोजक्या देशांमध्ये भारताचा समावेश असल्याचेही त्यांनी नमूद केले.

समुद्रातील खनिजांचा शोध

ORV Sagar Manthan च्या माध्यमातून हिंद महासागरातील mid-oceanic ridges म्हणजेच समुद्राच्या तळातील पर्वतरांगा आणि त्यांच्या आसपासच्या भागांचा अभ्यास केला जाणार आहे.

या संशोधनाचा एक महत्त्वाचा उद्देश बहुधातूयुक्त हायड्रोथर्मल सल्फाइड खनिजांचा शोध घेणे हा आहे. या खनिजांमध्ये विविध मौल्यवान धातू आढळू शकतात.

जहाज समुद्राच्या तळाची रचना, पाण्याचे गुणधर्म आणि पर्यावरणीय परिस्थिती याबाबत वैज्ञानिक माहिती गोळा करण्यास सक्षम असेल.

हवामान आणि पर्यावरण संशोधनालाही मदत

समुद्राचा हवामान बदलाशी थेट संबंध आहे. समुद्राचे तापमान, पाण्याची हालचाल, वातावरणातील बदल आणि ध्रुवीय प्रदेशातील बर्फ वितळण्याची प्रक्रिया यांचा अभ्यास करण्यासाठी समुद्री संशोधन अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

या जहाजाद्वारे वातावरणातील विविध स्तरांमधील माहिती, समुद्रातील पाण्याचे नमुने आणि समुद्राच्या विविध खोलीवरील परिस्थितीचा अभ्यास केला जाईल. त्यामुळे भविष्यात हवामान अंदाज आणि पर्यावरणीय धोरणांसाठी अधिक अचूक वैज्ञानिक माहिती उपलब्ध होऊ शकते.

जहाजात कोणती अत्याधुनिक उपकरणे आहेत?

ORV Sagar Manthan हे सर्व हवामान परिस्थितीत काम करण्यासाठी तयार करण्यात आले आहे. दक्षिण महासागरासारख्या कठीण समुद्री वातावरणातही ते संशोधन करू शकणार आहे.

जहाजामध्ये Dynamic Positioning प्रणाली आहे. या तंत्रज्ञानामुळे समुद्रात जहाजाला विशिष्ट ठिकाणी अधिक अचूकपणे स्थिर ठेवणे शक्य होते.

याशिवाय Multibeam Bathymetry प्रणाली समुद्राच्या तळाचा नकाशा तयार करण्यासाठी वापरली जाईल. Multichannel Seismic System आणि Sub-bottom Profiling यांसारख्या प्रणाली समुद्राच्या तळाखालील भूगर्भीय रचना समजून घेण्यास मदत करतील.

जहाजावर Weather Radar देखील आहे. त्यामुळे समुद्रातील हवामान परिस्थितीचे निरीक्षण करता येईल.

ROV आणि AUV च्या मदतीने खोल समुद्राचा अभ्यास

जहाजामध्ये ROV म्हणजे Remotely Operated Vehicle आणि AUV म्हणजे Autonomous Underwater Vehicle तैनात करण्याची सुविधा आहे.

ROV हे जहाजातून नियंत्रित केले जाणारे पाण्याखालील वाहन आहे, तर AUV काही कामे स्वयंचलित पद्धतीने करण्यासाठी वापरले जाते. या वाहनांच्या मदतीने समुद्राच्या खोल भागातील परिस्थिती, खनिजे आणि पर्यावरणाचा अधिक बारकाईने अभ्यास करता येईल.

जहाजावर CTD Profiling सारख्या संशोधन सुविधाही असतील. या प्रक्रियेद्वारे समुद्राच्या वेगवेगळ्या खोलीवरील तापमान, क्षारता आणि पाण्याच्या इतर गुणधर्मांचा अभ्यास केला जातो.

₹840 कोटींच्या Deep Ocean Mission अंतर्गत प्रकल्प

ORV Sagar Manthan हे केंद्र सरकारच्या महत्त्वाकांक्षी Deep Ocean Mission अंतर्गत Vertical-4 म्हणजेच Deep Ocean Survey and Exploration या घटकासाठी तयार करण्यात आले आहे.

या प्रकल्पासाठी अंदाजे ₹840 कोटींचा खर्च अपेक्षित आहे. हे जहाज सुमारे 30 वर्षांच्या सेवेसाठी तयार करण्यात आले असून दीर्घकाळ भारताच्या समुद्र संशोधन क्षमतेला आधार देण्याची अपेक्षा आहे.

जहाजाची रचना अत्यंत कठीण समुद्री परिस्थितीत काम करण्याच्या दृष्टीने करण्यात आली आहे. त्यामुळे भारतीय वैज्ञानिकांना विविध समुद्री प्रदेशांमध्ये दीर्घकालीन संशोधन मोहिमा राबवता येतील.

ORV Sagar Kanya ची जागा घेणार नवे जहाज

ORV Sagar Manthan भविष्यात भारताचे जुने Ocean Research Vessel Sagar Kanya याची जागा हळूहळू घेणार आहे. Sagar Kanya सुमारे 43 वर्षे सेवेत आहे आणि 1983 मध्ये जर्मनीकडून ते घेण्यात आले होते.

नवीन जहाजाच्या माध्यमातून भारताला अधिक आधुनिक संशोधन सुविधा मिळणार आहेत. पृथ्वी विज्ञान मंत्रालयाने भविष्यात आणखी Oceanographic Vessels तसेच Polar Research Vessel घेण्याची योजना असल्याचेही स्पष्ट केले आहे.

यामुळे भारताच्या ध्रुवीय संशोधनासोबतच हिंद महासागर आणि इतर समुद्री प्रदेशांमधील वैज्ञानिक अभ्यासाला अधिक बळ मिळण्याची शक्यता आहे.

2028 मध्ये होणार अंतिम कमिशनिंग

ORV Sagar Manthan च्या प्रकल्पाची सुरुवात जुलै 2024 मध्ये करार झाल्यानंतर झाली. 29 नोव्हेंबर 2024 रोजी पहिल्या स्टील कटिंगचे काम झाले, तर 8 एप्रिल 2026 रोजी जहाजाचे Keel Laying करण्यात आले.

9 सप्टेंबर 2026 रोजी जहाजाचे जलावतरण झाल्यानंतर त्याच्या बांधकामाचा पुढील टप्पा सुरू होणार आहे. यामध्ये Superstructure Erection, विविध प्रणालींचे एकत्रीकरण आणि समुद्री चाचण्या यांचा समावेश असेल.

या सर्व प्रक्रिया पूर्ण झाल्यानंतर जहाज NCPOR आणि पृथ्वी विज्ञान मंत्रालयाकडे सुपूर्द केले जाणार असून 2028 मध्ये त्याचे कमिशनिंग अपेक्षित आहे.

भारताच्या सागरी संशोधनाला मिळणार नवी ताकद

ORV Sagar Manthan हे केवळ एक संशोधन जहाज नसून भारताच्या वाढत्या वैज्ञानिक आणि तांत्रिक क्षमतेचे प्रतीक आहे. समुद्रातील वैज्ञानिक माहितीवर अधिक स्वावलंबी होण्यास या जहाजाची मदत होईल.

हवामान बदल, समुद्रातील नैसर्गिक संसाधने, त्सुनामीसारख्या आपत्तींचा अभ्यास आणि सागरी भूगर्भशास्त्र यांसारख्या क्षेत्रांतून मिळणारी माहिती भविष्यात धोरणनिर्मितीसाठी उपयुक्त ठरू शकते.

भारताच्या सागरी हितसंबंधांच्या दृष्टीनेही या जहाजाचे महत्त्व मोठे आहे. हिंद महासागर क्षेत्रातील वैज्ञानिक उपस्थिती मजबूत करण्याबरोबरच जागतिक Ocean Science मध्ये भारताची भूमिका अधिक प्रभावी करण्यासाठी ORV Sagar Manthan महत्त्वाचा टप्पा ठरू शकतो.

निष्कर्ष

ORV Sagar Manthan च्या जलावतरणामुळे भारताच्या स्वदेशी Ocean Research क्षमतेला मोठी चालना मिळाली आहे. GRSE ने देशातच तयार केलेले हे अत्याधुनिक जहाज Deep Ocean Mission अंतर्गत वैज्ञानिक संशोधनासाठी वापरले जाणार आहे. समुद्रातील खनिजे, हवामान बदल, पर्यावरण, समुद्रतळ आणि आपत्ती व्यवस्थापनाच्या अभ्यासासाठी हे जहाज महत्त्वपूर्ण ठरण्याची अपेक्षा आहे. 2028 मध्ये कमिशनिंगनंतर भारताच्या सागरी संशोधन क्षेत्रात यामुळे एक नवा अध्याय सुरू होण्याची शक्यता आहे.