आयुर्वेदाला आधुनिक विज्ञानाची जोड; जागतिक स्तरावर नेण्याची राज्यपालांची भूमिका

 मुंबई, २८ सप्टेंबर २०२६ : भारताची प्राचीन ज्ञानपरंपरा असलेल्या आयुर्वेदाला आधुनिक वैज्ञानिक संशोधन, क्लिनिकल चाचण्या आणि नवोन्मेषाची जोड देण्याची गरज असल्याचे महाराष्ट्राचे राज्यपाल जिष्णु देव वर्मा यांनी सांगितले. आयुर्वेदाला आधुनिक विज्ञानाची जोड दिल्यास या उपचारपद्धतीच्या संशोधनाला, शिक्षणाला आणि जागतिक स्तरावरील स्वीकाराला अधिक चालना मिळू शकते, असे त्यांनी नमूद केले.

राष्ट्रीय आयुर्वेद दिनानिमित्त विश्व आयुर्वेद परिषद, महाराष्ट्र यांच्या वतीने मुंबईतील दादर येथील सूर्यवंशी सभागृहात एकदिवसीय परिसंवादाचे आयोजन करण्यात आले होते. यावेळी राज्यपाल जिष्णु देव वर्मा यांनी आयुर्वेदाच्या आधुनिक संशोधनाशी असलेल्या संबंधावर भर दिला. कार्यक्रमाला केंद्रीय राज्यमंत्री प्रतापराव जाधव, केंद्रीय राज्यमंत्री श्रीपाद नाईक, आयुर्वेद उद्योजक रणजित पुराणिक, माजी मुंबई महापौर डॉ. शुभा राऊळ, राज्यपालांचे सचिव डॉ. प्रशांत नारनवरे, महाराष्ट्र आरोग्य विज्ञान विद्यापीठाचे कुलगुरू डॉ. व्यंकट गिते आणि विश्व आयुर्वेद परिषद, महाराष्ट्रचे अध्यक्ष डॉ. विनायक तायडे यांच्यासह वैद्य, संशोधक आणि विद्यार्थी उपस्थित होते.

आयुर्वेदाला आधुनिक विज्ञानाची जोड देण्यावर भर

राज्यपाल जिष्णु देव वर्मा यांनी आयुर्वेदाकडे केवळ रोगांवरील उपचारपद्धती म्हणून न पाहता निरोगी जीवनशैलीसाठी व्यापक ज्ञानस्रोत म्हणून पाहण्याची गरज व्यक्त केली.

मधुमेह, लठ्ठपणा, उच्च रक्तदाब आणि हृदयरोग यांसारख्या जीवनशैलीशी संबंधित समस्यांमध्ये आयुर्वेदाची भूमिका महत्त्वाची ठरू शकते, असे त्यांनी सांगितले. त्याचवेळी आयुर्वेद आणि आधुनिक वैद्यक यांनी परस्परपूरक पद्धतीने काम करण्याची गरज असल्याचेही त्यांनी अधोरेखित केले.

आयुर्वेदातील उपचार आणि संकल्पनांचा आधुनिक वैज्ञानिक पद्धतीने अभ्यास करणे, त्यासाठी आवश्यक पुरावे निर्माण करणे आणि रुग्णांच्या सुरक्षिततेला प्राधान्य देणे या बाबी महत्त्वाच्या असल्याचे कार्यक्रमातील चर्चेत मांडण्यात आले.

जागतिक दर्जाच्या संशोधन संस्थांची गरज

आयुर्वेद शिक्षण, संशोधन आणि नवोन्मेषासाठी जागतिक दर्जाच्या संस्था उभारण्याची गरज राज्यपालांनी व्यक्त केली. त्यासाठी अत्याधुनिक प्रयोगशाळा आणि संशोधनाच्या सुविधा उपलब्ध करून देण्यावर भर देण्याचे आवाहन त्यांनी केले.

आयुर्वेद विज्ञान आणि संशोधनासाठी AIIMSच्या धर्तीवर जागतिक दर्जाची संस्था उभारण्याची सूचनाही राज्यपालांनी केली. अशा संस्थेमध्ये आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या मदतीने आयुर्वेदातील विविध उपचारपद्धती, औषधी घटक आणि आरोग्यविषयक संकल्पनांचा शास्त्रीय पद्धतीने अभ्यास करण्यासाठी सुविधा उपलब्ध होऊ शकतात.

महाराष्ट्र आरोग्य विज्ञान विद्यापीठाशी सहकार्याचे आवाहन

आयुर्वेद शिक्षण अधिक सक्षम करण्यासाठी विश्व आयुर्वेद परिषद आणि महाराष्ट्र आरोग्य विज्ञान विद्यापीठाने एकत्रितपणे काम करावे, असे आवाहन राज्यपालांनी केले.

आयुर्वेदाचे शिक्षण बदलत्या आरोग्यविषयक गरजांशी जोडण्यासाठी अभ्यासक्रम अद्ययावत करण्याची आवश्यकता असल्याचेही त्यांनी नमूद केले. आधुनिक संशोधन, तंत्रज्ञान आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन यांचा समावेश शिक्षण आणि प्रशिक्षणामध्ये वाढविण्याचा मुद्दा यावेळी चर्चेत आला.

केंद्र सरकारच्या पातळीवरही आयुर्वेद आणि आधुनिक वैद्यकीय प्रणाली यांच्यात समन्वय वाढविण्यासाठी विविध उपक्रम राबविले जात आहेत. आयुष मंत्रालयाने आधुनिक वैद्यकासोबत आयुर्वेदाच्या ज्ञानाच्या एकत्रीकरणासाठी संशोधन, मानक उपचार मार्गदर्शक तत्त्वे आणि आंतरशाखीय उपक्रमांना प्रोत्साहन दिल्याची माहिती केंद्र सरकारने यापूर्वी दिली आहे.

प्रतापराव जाधव : आयुर्वेद ही जीवनशैलीचा मार्ग

केंद्रीय राज्यमंत्री प्रतापराव जाधव यांनी आयुर्वेद हा केवळ उपचारांचा विषय नसून निरोगी जीवनशैलीचा मार्ग असल्याचे सांगितले.

दैनंदिन दिनचर्या, ऋतूनुसार आहार-विहार, योग्य आहार आणि योग यांसारख्या बाबींच्या माध्यमातून आरोग्यदायी जीवनशैलीला प्रोत्साहन देण्याची गरज त्यांनी व्यक्त केली.

आयुर्वेदाला आधुनिक संशोधन आणि तंत्रज्ञानाशी जोडून देशाची आरोग्यव्यवस्था अधिक सक्षम करण्याचे प्रयत्न सुरू असल्याचे त्यांनी सांगितले. देशातील प्रत्येक जिल्ह्यात ५० खाटांची आयुर्वेदिक रुग्णालये उभारण्याच्या योजनांची माहितीही त्यांनी दिली.

औषधी वनस्पतींच्या संवर्धनावर भर

आयुर्वेदामध्ये वापरल्या जाणाऱ्या औषधी वनस्पतींचे संवर्धन केल्यास त्याचा फायदा केवळ आरोग्य क्षेत्राला होणार नाही, तर पर्यावरण, शेती, रोजगार आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेलाही होऊ शकतो, असे प्रतापराव जाधव यांनी सांगितले.

औषधी वनस्पतींची लागवड, त्यांचे संवर्धन आणि त्यावर आधारित उद्योग यांना चालना दिल्यास ग्रामीण भागात आर्थिक संधी निर्माण होऊ शकतात, असा मुद्दाही त्यांनी मांडला.

श्रीपाद नाईक : वैज्ञानिक पुरावे आणि क्लिनिकल डेटाची गरज

केंद्रीय राज्यमंत्री श्रीपाद नाईक यांनी आयुर्वेद ही भारताची जगाला मिळालेली महत्त्वाची ज्ञानपरंपरा असल्याचे सांगत पारंपरिक ज्ञानाला आधुनिक वैज्ञानिक संशोधनाची जोड देण्याची गरज व्यक्त केली.

आयुर्वेदातील उपचार आणि संकल्पनांचे वैज्ञानिक मूल्यमापन करण्यासाठी पुरावे आणि क्लिनिकल डेटा आवश्यक असल्याचे त्यांनी नमूद केले. त्यामुळे आयुर्वेदाला देशातील तसेच जागतिक आरोग्य व्यवस्थेत अधिक व्यापक स्थान मिळण्यास मदत होऊ शकते, असे त्यांनी सांगितले.

आयुर्वेद शिक्षण, संशोधन, कौशल्यविकास आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील प्रसारासाठी अधिक सक्षम संस्था उभारण्याची गरजही त्यांनी व्यक्त केली.

रुग्णांच्या सुरक्षिततेला आणि वैज्ञानिक पुराव्यांना प्राधान्य देत आयुर्वेद आणि आधुनिक वैद्यक यांनी परस्परपूरक पद्धतीने काम करावे, असे आवाहन त्यांनी केले.

आयुर्वेदाच्या प्रसारासाठी व्यापक प्रयत्नांची गरज

विश्व आयुर्वेद परिषद, महाराष्ट्रचे अध्यक्ष डॉ. विनायक तायडे यांनी देशभर आयुर्वेदाच्या प्रसारासाठी विविध उपक्रम राबविले जात असल्याचे सांगितले.

आयुर्वेदिक उपचारपद्धतीला राष्ट्रीय आरोग्य व्यवस्थेतील महत्त्वाचे स्थान मिळावे, अशी भूमिका त्यांनी मांडली. आयुर्वेदाचे ज्ञान अधिकाधिक लोकांपर्यंत पोहोचविण्यासाठी वैद्य, संशोधक, विद्यार्थी आणि विविध संस्थांनी एकत्रितपणे काम करण्याचे आवाहन त्यांनी केले.

आयुर्वेदाच्या पारंपरिक ज्ञानाचा प्रसार करताना संशोधन आणि आधुनिक वैज्ञानिक दृष्टिकोनालाही महत्त्व देण्याची आवश्यकता या कार्यक्रमातून अधोरेखित झाली.

आयुर्वेद क्षेत्रातील मान्यवरांचा सन्मान

कार्यक्रमादरम्यान राज्यपाल जिष्णु देव वर्मा यांच्या हस्ते आयुर्वेद क्षेत्रातील योगदानाबद्दल विविध पुरस्कार प्रदान करण्यात आले.

आयुर्वेद जीवनगौरव पुरस्कार डॉ. मधुभाई कोठारी यांना, युवा धन्वंतरी पुरस्कार डॉ. स्वप्नील पदते यांना, तर आयुर्वेद उद्योजक पुरस्कार मूलराज वडोर यांना प्रदान करण्यात आला.

या पुरस्कारांच्या माध्यमातून आयुर्वेद क्षेत्रातील वैद्यकीय सेवा, युवा योगदान आणि उद्योजकीय कार्याला मान्यता देण्यात आली.

आयुर्वेदाच्या भविष्यासाठी संशोधन आणि नवोन्मेष महत्त्वाचे

आयुर्वेदाच्या जागतिक विस्तारासाठी पारंपरिक ज्ञानासोबत आधुनिक संशोधन, तंत्रज्ञान, वैज्ञानिक पडताळणी आणि दर्जेदार शिक्षण यांचा समन्वय करण्याचा मुद्दा या परिसंवादातून पुढे आला.

आयुर्वेदाच्या विविध उपचारपद्धती आणि औषधांचा अभ्यास आधुनिक संशोधन पद्धतीने करण्यासाठी प्रयोगशाळा, संशोधन केंद्रे आणि प्रशिक्षित मनुष्यबळाची आवश्यकता आहे. यामुळे पारंपरिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण, वैज्ञानिक मूल्यमापन आणि त्यातील उपयुक्त बाबांचा आधुनिक आरोग्य व्यवस्थेशी संवाद वाढविण्याची संधी निर्माण होऊ शकते.

केंद्र सरकारनेही आयुर्वेद आणि आधुनिक वैद्यकीय प्रणाली यांच्यात संशोधनाच्या माध्यमातून समन्वय वाढविण्यासाठी विविध संस्थांसोबत उपक्रम हाती घेतल्याचे अधिकृतपणे नमूद केले आहे.

निष्कर्ष

मुंबईतील राष्ट्रीय आयुर्वेद दिनाच्या कार्यक्रमात आयुर्वेदाला आधुनिक विज्ञानाची जोड देण्याचा मुद्दा केंद्रस्थानी राहिला. राज्यपाल जिष्णु देव वर्मा यांनी आधुनिक संशोधन, क्लिनिकल चाचण्या, अत्याधुनिक प्रयोगशाळा आणि जागतिक दर्जाच्या संस्थांची गरज अधोरेखित केली.

केंद्रीय राज्यमंत्री प्रतापराव जाधव आणि श्रीपाद नाईक यांनीही आयुर्वेदातील पारंपरिक ज्ञानाला आधुनिक संशोधन, वैज्ञानिक पुरावे आणि तंत्रज्ञानाशी जोडण्यावर भर दिला. त्यामुळे आयुर्वेदाच्या शिक्षण, संशोधन, आरोग्यसेवा आणि आंतरराष्ट्रीय प्रसारासाठी पारंपरिक ज्ञान आणि आधुनिक वैज्ञानिक पद्धती यांच्यातील समन्वय हा चर्चेतील प्रमुख मुद्दा ठरला.