राज्यपाल जिष्णू देव वर्मा यांनी वैज्ञानिक संशोधन केवळ प्रयोगशाळा आणि संशोधन पत्रिकांपुरते मर्यादित न राहता त्याचा थेट फायदा समाजाला आणि सर्वसामान्यांच्या जीवनाला झाला पाहिजे, असे आवाहन केले. विज्ञानाचा अंतिम उद्देश समाजसेवा आणि लोकांचे जीवन अधिक चांगले करणे हा असला पाहिजे, असे त्यांनी स्पष्ट केले.
बुधवारी (9 सप्टेंबर) मुंबईतील माटुंगा येथील इन्स्टिट्यूट ऑफ केमिकल टेक्नॉलॉजी (ICT) येथे आयोजित आंतरराष्ट्रीय परिषदेत ते बोलत होते. ‘ग्रीन केमिस्ट्री आणि सस्टेनेबल इंजिनिअरिंग’ या विषयावरील या परिषदेत पर्यावरणपूरक तंत्रज्ञान, शाश्वत विकास आणि संशोधनाचा समाजासाठी उपयोग यावर चर्चा करण्यात आली.
ही परिषद ICT मुंबई आणि इंडियन केमिकल सोसायटी यांच्या संयुक्त विद्यमाने ज्येष्ठ शास्त्रज्ञ प्रा. एम. लक्ष्मी कांतम यांच्या सन्मानार्थ आयोजित करण्यात आली होती.
राज्यपाल जिष्णू देव वर्मा यांचा विज्ञान समाजाशी जोडण्यावर भर
राज्यपाल जिष्णू देव वर्मा यांनी आपल्या भाषणात विज्ञान आणि समाज यांच्यातील अंतर कमी करण्याची गरज व्यक्त केली. प्रयोगशाळांमध्ये विकसित होणारे संशोधन प्रत्यक्ष लोकांच्या समस्या सोडवण्यासाठी वापरले गेले पाहिजे, असे त्यांनी सांगितले.
आज अनेक वैज्ञानिक संशोधन प्रकल्प तज्ज्ञ आणि संशोधन संस्थांपुरते मर्यादित राहतात. मात्र, संशोधनातून निर्माण होणारे ज्ञान सामान्य नागरिकांपर्यंत सोप्या भाषेत पोहोचणे आवश्यक आहे. वैज्ञानिक प्रगतीचा उपयोग समाजातील विविध घटकांना कसा होऊ शकतो, हे लोकांना समजले पाहिजे, असे राज्यपालांनी नमूद केले.
विज्ञानातील नवीन कल्पना आणि तंत्रज्ञान समाजाच्या गरजा लक्षात घेऊन विकसित केले तर त्याचा व्यापक फायदा होऊ शकतो. त्यामुळे संशोधकांनी प्रयोगशाळेतील कामासोबतच त्याचा प्रत्यक्ष सामाजिक परिणामही लक्षात घ्यावा, असे त्यांनी आवाहन केले.
पर्यावरणपूरक तंत्रज्ञानावर भर
राज्यपालांनी वैज्ञानिक आणि संशोधकांना पर्यावरणपूरक तंत्रज्ञान विकसित करण्याचे आवाहन केले. हे तंत्रज्ञान केवळ अत्याधुनिक असण्यापेक्षा प्रत्यक्ष वापरासाठी सोपे, परवडणारे आणि मोठ्या प्रमाणावर लागू करता येण्यासारखे असावे, अशी अपेक्षा त्यांनी व्यक्त केली.
ग्रीन टेक्नॉलॉजी म्हणजे पर्यावरणावरील नकारात्मक परिणाम कमी करणारे तंत्रज्ञान. वाढते औद्योगिकीकरण आणि उत्पादन क्षेत्राचा विस्तार लक्षात घेता अशा तंत्रज्ञानाची गरज भविष्यात आणखी वाढणार आहे.
ICT ने दरवर्षी ‘Science and Society Week’ आयोजित करावा
राज्यपाल जिष्णू देव वर्मा यांनी इन्स्टिट्यूट ऑफ केमिकल टेक्नॉलॉजीसाठी एक विशेष सूचना मांडली. ICT ने दरवर्षी ‘Science and Society Week’ अर्थात ‘विज्ञान आणि समाज सप्ताह’ आयोजित करावा, असे त्यांनी सुचवले.
या विशेष सप्ताहादरम्यान संस्थेचे कॅम्पस आणि प्रयोगशाळा नागरिक, महाविद्यालयीन विद्यार्थी तसेच शालेय विद्यार्थ्यांसाठी खुल्या कराव्यात, असे राज्यपालांनी सांगितले.
संस्थेत सुरू असलेले संशोधन, नवीन प्रयोग आणि विकसित होत असलेले तंत्रज्ञान सामान्य नागरिकांना समजेल अशा सोप्या भाषेत सांगितले जावे, अशी त्यांची अपेक्षा आहे.
विद्यार्थ्यांमध्ये वैज्ञानिक दृष्टिकोन निर्माण करण्याचा उद्देश
‘Science and Society Week’ सारख्या उपक्रमामुळे तरुणांमध्ये वैज्ञानिक दृष्टिकोन विकसित होण्यास मदत होईल. विज्ञानाकडे केवळ अवघड विषय म्हणून न पाहता त्याचा दैनंदिन जीवनाशी असलेला संबंध विद्यार्थ्यांना समजेल.
प्रयोगशाळांमध्ये कोणते संशोधन सुरू आहे, शास्त्रज्ञ कोणत्या समस्या सोडवण्याचा प्रयत्न करत आहेत आणि त्या संशोधनाचा भविष्यात सामान्य नागरिकांना कसा फायदा होऊ शकतो, याची माहिती लोकांपर्यंत पोहोचवणे आवश्यक असल्याचे राज्यपालांनी सांगितले.
त्यांच्या मते, वर्षातून किमान एक आठवडा विज्ञानाने प्रयोगशाळेच्या बाहेर येऊन थेट समाजापर्यंत पोहोचले पाहिजे.
भारताने स्वतःचे हरित तंत्रज्ञान विकसित करावे
भारतामध्ये उत्पादन आणि रासायनिक उद्योग वेगाने विस्तारत आहेत. या पार्श्वभूमीवर ICT आणि इंडियन केमिकल सोसायटीसारख्या संस्थांनी भारताला ग्रीन केमिस्ट्री, कॅटॅलिसिस आणि शाश्वत केमिकल इंजिनिअरिंग क्षेत्रात जागतिक केंद्र बनवण्यासाठी योगदान द्यावे, असे राज्यपालांनी सांगितले.
ग्रीन केमिस्ट्री म्हणजे रासायनिक प्रक्रियांमध्ये प्रदूषण आणि घातक पदार्थांचा वापर कमी करण्याचा प्रयत्न. शाश्वत केमिकल इंजिनिअरिंगमध्ये उद्योगांचा विकास करताना पर्यावरण आणि भविष्यातील पिढ्यांच्या गरजांचाही विचार केला जातो.
भारताने इतर देशांनी विकसित केलेल्या तंत्रज्ञानाचा केवळ वापर करणारा देश न राहता जगभरातील देशांनी स्वीकारावे असे तंत्रज्ञान विकसित करावे, असे आवाहन राज्यपालांनी केले.
विज्ञान क्षेत्रात महिलांना अधिक संधी देण्याची गरज
राज्यपालांनी विज्ञान आणि संशोधन क्षेत्रातील महिलांच्या सहभागावरही विशेष भर दिला. महिलांना संशोधनाच्या सर्वोच्च पातळीवर पोहोचण्यासाठी संस्थांनी अधिक अनुकूल आणि सहाय्यक वातावरण निर्माण करावे, असे त्यांनी सांगितले.
संशोधन नेतृत्व, विद्यापीठ प्रशासन, उद्योग आणि उद्योजकता अशा विविध क्षेत्रांमध्ये महिला शास्त्रज्ञांना नेतृत्वाच्या संधी मिळणे आवश्यक असल्याचे त्यांनी नमूद केले.
परिषदेत 12 कर्तृत्ववान महिला शास्त्रज्ञांचा सन्मान करण्यात आला. या उपक्रमाचे राज्यपालांनी कौतुक केले आणि विज्ञान क्षेत्रातील महिलांच्या योगदानाला योग्य मान्यता मिळणे महत्त्वाचे असल्याचे सांगितले.
महिला संशोधकांसाठी अनुकूल वातावरण आवश्यक
विज्ञान क्षेत्रात महिलांनी मोठ्या प्रमाणावर योगदान दिले आहे. मात्र संशोधनातील नेतृत्वाच्या भूमिका, संस्थात्मक प्रशासन आणि उद्योग क्षेत्रात त्यांचा सहभाग आणखी वाढण्याची गरज आहे.
महिला शास्त्रज्ञांना पुढील पिढीतील संशोधकांसाठी प्रेरणास्थान बनवण्यासाठी संस्थांनी प्रशिक्षण, नेतृत्वाच्या संधी आणि आवश्यक सहकार्य उपलब्ध करून द्यावे, अशी अपेक्षा व्यक्त करण्यात आली.
प्रदूषणाची समस्या सोडवण्याची क्षमता रसायनशास्त्रातच
ICT चे कुलगुरू प्रा. अनिरुद्ध पंडित यांनी रासायनिक अभियांत्रिकी क्षेत्राबाबत महत्त्वाचे मत मांडले. रासायनिक अभियांत्रिकीला प्रदूषण करणारे क्षेत्र म्हणून ओळख मिळाली असली, तरी प्रदूषणाची समस्या सोडवण्यासाठी आवश्यक उपाययोजनाही याच क्षेत्रातून विकसित होऊ शकतात, असे त्यांनी सांगितले.
उद्योगांचा विकास आणि पर्यावरण संरक्षण यांच्यात समतोल साधण्यासाठी नवीन संशोधनाची गरज आहे. हरित प्रक्रिया, कमी प्रदूषण करणारे उत्पादन आणि संसाधनांचा कार्यक्षम वापर यामुळे उद्योग अधिक शाश्वत बनू शकतात.
ICT च्या वैज्ञानिक योगदानाचा गौरव
माजी ICT कुलगुरू आणि इंडियन केमिकल सोसायटीचे अध्यक्ष डॉ. गणपती यादव यांनी संस्थेच्या योगदानाची माहिती दिली. ICT मधून आतापर्यंत 18 पद्म पुरस्कारप्राप्त शास्त्रज्ञ घडल्याचे त्यांनी सांगितले.
तसेच संस्थेने सुमारे 7,000 पहिल्या पिढीतील उद्योजक घडवले असल्याचेही त्यांनी नमूद केले. संशोधनासोबतच उद्योग आणि उद्योजकतेला चालना देण्यात संस्थेची भूमिका महत्त्वाची असल्याचे यावरून स्पष्ट होते.
माजी ICT कुलगुरू प्रा. एम. एम. शर्मा यांनी महाराष्ट्रातील विद्यापीठांनी संशोधक आणि पीएचडी विद्यार्थ्यांची संख्या मोठ्या प्रमाणावर वाढवण्याची गरज व्यक्त केली.
प्रा. एम. लक्ष्मी कांतम यांचा विशेष सन्मान
परिषदेदरम्यान ज्येष्ठ महिला शास्त्रज्ञ प्रा. एम. लक्ष्मी कांतम यांचा विशेष सन्मान करण्यात आला. ग्रीन केमिस्ट्री आणि शाश्वत अभियांत्रिकी क्षेत्रातील त्यांच्या उल्लेखनीय योगदानाबद्दल राज्यपाल जिष्णू देव वर्मा यांच्या हस्ते त्यांचा सत्कार करण्यात आला.
पद्मविभूषण पुरस्कारप्राप्त ज्येष्ठ शास्त्रज्ञ प्रा. एम. एम. शर्मा यांचाही राज्यपालांच्या हस्ते सन्मान करण्यात आला.
विज्ञान आणि संशोधन क्षेत्रात महत्त्वपूर्ण योगदान देणाऱ्या महिला शास्त्रज्ञांनाही परिषदेत विशेष मान्यता देण्यात आली.
शास्त्रज्ञ, उद्योजक आणि विद्यार्थ्यांची उपस्थिती
या कार्यक्रमाला विज्ञान आणि तंत्रज्ञान विभागाचे माजी सचिव, पद्मभूषण डॉ. टी. रामासामी, राज्यपालांचे सचिव डॉ. प्रशांत नारनवरे यांच्यासह मोठ्या संख्येने शास्त्रज्ञ, संशोधक, उद्योजक आणि विद्यार्थी उपस्थित होते.
परिषदेत ग्रीन केमिस्ट्री, शाश्वत अभियांत्रिकी, पर्यावरणपूरक उत्पादन आणि विज्ञानाचा समाजासाठी उपयोग यांसारख्या विषयांना महत्त्व देण्यात आले.
निष्कर्ष
राज्यपाल जिष्णू देव वर्मा यांनी विज्ञानाचा खरा उपयोग समाजाच्या समस्या सोडवण्यात आणि नागरिकांचे जीवन अधिक चांगले करण्यात झाला पाहिजे, असा स्पष्ट संदेश दिला. ICT ने दरवर्षी ‘Science and Society Week’ आयोजित करून प्रयोगशाळा, संशोधन आणि सामान्य समाज यांच्यातील दरी कमी करावी, अशी त्यांची महत्त्वपूर्ण सूचना आहे.
भारताने परदेशी तंत्रज्ञानावर अवलंबून न राहता जगाला स्वीकारता येतील अशी पर्यावरणपूरक आणि शाश्वत तंत्रज्ञाने विकसित करावीत, यावरही त्यांनी भर दिला. विज्ञान क्षेत्रात महिलांना अधिक नेतृत्वाच्या संधी देण्याची गरजही त्यांनी अधोरेखित केली.