नवी दिल्ली/वाराणसी : देशभरातील पोषणविषयक जनजागृतीला अधिक व्यापक स्वरूप देण्यासाठी राष्ट्रीय पोषण माह 2026 ची सुरुवात करण्यात आली आहे. महिला आणि बाल विकास मंत्रालयाने बुधवारी, 9 सप्टेंबर रोजी वाराणसी येथे या अभियानाचे उद्घाटन केले. ‘हमारी आंगनवाडी, हमारी जिम्मेदारी’ या संकल्पनेखाली महिनाभर चालणाऱ्या या अभियानात आहारातील विविधता, पुरेसे प्रथिने, ताजे गरम शिजवलेले अन्न आणि बालविकासावर विशेष लक्ष दिले जाणार आहे.
वाराणसीतील रुद्राक्ष इंटरनॅशनल कोऑपरेशन अँड कन्व्हेन्शन सेंटर येथे राष्ट्रीय पोषण माहच्या 9व्या पर्वाचा शुभारंभ झाला. उत्तर प्रदेशचे मुख्यमंत्री योगी आदित्यनाथ, केंद्रीय महिला व बाल विकास मंत्री अन्नपूर्णा देवी, राज्यमंत्री सावित्री ठाकूर आणि उत्तर प्रदेशच्या महिला कल्याण, बाल विकास व पोषण मंत्री बेबी रानी मौर्य यांच्यासह केंद्र व राज्य सरकारचे अधिकारी, अंगणवाडी सेविका, लाभार्थी, संशोधक आणि विकास क्षेत्रातील प्रतिनिधी कार्यक्रमाला उपस्थित होते.
राष्ट्रीय पोषण माह 2026 मध्ये आहाराच्या गुणवत्तेवर भर
यंदाच्या राष्ट्रीय पोषण माह 2026 मध्ये केवळ अन्न मिळणे नव्हे, तर संतुलित आणि पौष्टिक आहार मिळणे यावर विशेष भर देण्यात आला आहे. आहारामध्ये विविध प्रकारच्या अन्नपदार्थांचा समावेश आणि शरीराला आवश्यक प्रथिनांचे पुरेसे सेवन याबाबत जनजागृती केली जाणार आहे.
अंगणवाडी केंद्रांमध्ये लाभार्थ्यांना दिल्या जाणाऱ्या ताज्या आणि गरम शिजवलेल्या भोजनालाही अभियानात महत्त्व देण्यात आले आहे. लहान मुले, गर्भवती महिला आणि स्तनदा मातांच्या पोषणासाठी नियमित आणि पौष्टिक आहाराची भूमिका महत्त्वाची असल्याचे अभियानातून अधोरेखित करण्यात येत आहे.
14 लाखांहून अधिक अंगणवाडी केंद्रांमधून सेवा
केंद्रीय मंत्री अन्नपूर्णा देवी यांनी सांगितले की, देशभरात 14 लाखांहून अधिक अंगणवाडी केंद्रांमधून पोषण, आरोग्य आणि बालवयातील प्राथमिक विकासाशी संबंधित सेवा दिल्या जात आहेत.
या सेवांचा लाभ 7.5 कोटींहून अधिक मुले, 1.10 कोटी गर्भवती आणि स्तनदा महिला तसेच जवळपास 16 लाख किशोरवयीन मुलींना मिळत आहे.
अंगणवाडी केंद्रे ही केवळ पूरक पोषण देणारी ठिकाणे न राहता स्थानिक पातळीवर आरोग्य, पोषण आणि बालविकासासाठी महत्त्वाची केंद्रे बनत आहेत.
अंगणवाडी केंद्रांचे रूपांतर सक्षम केंद्रांमध्ये
उत्तर प्रदेशचे मुख्यमंत्री योगी आदित्यनाथ यांनी अंगणवाडी केंद्रांच्या बदलत्या भूमिकेवर प्रकाश टाकला. पोषण अभियानाच्या उद्दिष्टांना पुढे नेण्यासाठी आणि ग्रामीण पातळीवरील पोषण सेवा मजबूत करण्यासाठी अंगणवाडी केंद्रांची भूमिका महत्त्वाची असल्याचे त्यांनी सांगितले.
अनेक अंगणवाडी केंद्रांमध्ये पायाभूत सुविधा आणि मुलांसाठी शिकण्याचे वातावरण सुधारण्यात आले आहे. यामुळे ही केंद्रे अधिक सक्रिय आणि आकर्षक समुदाय संस्थांमध्ये रूपांतरित होत असल्याचे मुख्यमंत्री म्हणाले.
अंगणवाडी सेविकांना स्मार्टफोन उपलब्ध करून देण्यात आल्याने सेवा आणि लाभार्थ्यांशी संबंधित माहिती डिजिटल पद्धतीने नोंदवणे शक्य झाले आहे. यामुळे योजनांच्या अंमलबजावणीवर लक्ष ठेवणे आणि सेवा अधिक प्रभावीपणे देणे सुलभ होत आहे.
गरम भोजन आणि टेक-होम रेशनवर लक्ष
अंगणवाडी केंद्रांमार्फत पात्र लाभार्थ्यांना गरम शिजवलेले भोजन आणि टेक-होम रेशन म्हणजे घरी घेऊन जाण्यासाठी दिले जाणारे पोषण आहार उपलब्ध करून दिले जात आहेत.
यामुळे बालक, गर्भवती महिला आणि स्तनदा मातांच्या आहारातील पोषणमूल्य सुधारण्यास मदत होण्याची अपेक्षा आहे. मुख्यमंत्री योगी आदित्यनाथ यांनी पोषण क्षेत्रातील गुंतवणूक ही दीर्घकालीन लाभ देणारी गुंतवणूक असल्याचे नमूद केले.
जीवनातील पहिल्या 1,000 दिवसांवर विशेष लक्ष
केंद्रीय मंत्री अन्नपूर्णा देवी यांनी जीवनातील पहिल्या 1,000 दिवसांचे महत्त्व अधोरेखित केले. गर्भधारणेपासून बालकाच्या सुरुवातीच्या विकासापर्यंतचा हा कालावधी मुलाच्या आरोग्य आणि भविष्यातील विकासासाठी अत्यंत महत्त्वाचा मानला जातो.
याच उद्देशाने सरकार 2 लाख अंगणवाडी केंद्रांचे ‘सक्षम अंगणवाडी’मध्ये रूपांतर करण्याच्या दिशेने काम करत आहे. यापैकी सुमारे 24 हजार केंद्रांना उत्तर प्रदेशमध्ये मंजुरी मिळाल्याचे त्यांनी सांगितले.
या केंद्रांमध्ये पोषणाबरोबरच बालकांच्या सुरुवातीच्या विकासासाठी आवश्यक सुविधा आणि सेवा अधिक प्रभावी करण्यावर भर दिला जाणार आहे.
PMMVY योजनेला दहा वर्षे पूर्ण
यंदाच्या पोषण माहमध्ये प्रधानमंत्री मातृ वंदना योजना अर्थात PMMVYच्या दहा वर्षांच्या प्रवासालाही विशेष महत्त्व देण्यात आले आहे.
केंद्रीय मंत्री अन्नपूर्णा देवी यांनी सांगितले की, या योजनेअंतर्गत आतापर्यंत देशभरातील 4.65 कोटींहून अधिक मातांना थेट लाभ हस्तांतरणाच्या माध्यमातून 21,000 कोटी रुपयांपेक्षा जास्त रक्कम देण्यात आली आहे.
मातांचे आरोग्य आणि पोषण सुधारण्यासाठी आर्थिक सहाय्याची भूमिका महत्त्वाची ठरते. PMMVYच्या दहा वर्षांच्या कामगिरीवर आधारित विशेष चित्रफितीचेही कार्यक्रमात प्रदर्शन करण्यात आले.
पोषणासाठी जनसहभाग वाढवण्याचे आवाहन
पोषणाचा विषय केवळ सरकारी यंत्रणेपुरता मर्यादित न राहता प्रत्येक कुटुंब आणि समुदायाचा विषय बनला पाहिजे, असा संदेश अभियानातून देण्यात आला आहे.
पंचायतराज संस्था, स्वयं-सहायता गट, कुटुंबे आणि स्थानिक समुदायांनी अंगणवाडी केंद्रांशी सक्रियपणे जोडले जावे, असे आवाहन करण्यात आले. यामुळे पोषणविषयक उपक्रमांची अंमलबजावणी स्थानिक पातळीवर अधिक मजबूत होऊ शकते.
9 सप्टेंबर ते 8 ऑक्टोबरपर्यंत देशभर अभियान
राष्ट्रीय पोषण माह 2026 हे अभियान 9 सप्टेंबर ते 8 ऑक्टोबर या कालावधीत देशभर राबवले जाणार आहे. महिनाभर विविध उपक्रमांच्या माध्यमातून नागरिकांमध्ये पोषण आणि आरोग्याबाबत जागरूकता निर्माण केली जाणार आहे.
यंदाच्या अभियानात आहारातील विविधता आणि पुरेशा प्रथिनांचे सेवन, अंगणवाडी केंद्रांतील ताजे गरम भोजन, अंगणवाडी व्यवस्थापन समित्यांच्या माध्यमातून स्थानिक सहभाग, पोषण मेनू फलक, बालविकासासाठी पोषण आणि सुरुवातीच्या वयातील उत्तेजनात्मक उपक्रम तसेच PMMVYच्या दहा वर्षांच्या वाटचालीवर भर दिला जाणार आहे.
2018 पासून 150 कोटींहून अधिक जनआंदोलन उपक्रम
भारतामध्ये पोषण अभियानाची सुरुवात 2018 मध्ये झाली. त्यानंतर पोषण माह, पोषण पखवाडा आणि इतर समुदाय सहभागाच्या उपक्रमांद्वारे आतापर्यंत 150 कोटींहून अधिक ‘जनआंदोलन’ उपक्रम राबवण्यात आल्याचे मंत्रालयाने सांगितले.
पोषणाला सरकारी कार्यक्रमापासून लोकसहभागाच्या चळवळीत रूपांतरित करण्याचा प्रयत्न या माध्यमातून केला जात आहे. कुपोषण कमी करणे, माता व बालकांचे आरोग्य सुधारणे आणि बालकांच्या सुरुवातीच्या विकासाला चालना देणे हे या प्रयत्नांचे प्रमुख उद्दिष्ट आहे.
नागरिकांचा सहभाग का महत्त्वाचा?
पोषणाच्या सवयी घरातून आणि समुदायातून विकसित होतात. त्यामुळे संतुलित आहार, प्रथिने, स्वच्छता, बालसंगोपन आणि मातांच्या आरोग्याबाबत योग्य माहिती कुटुंबांपर्यंत पोहोचणे आवश्यक आहे.
अंगणवाडी व्यवस्थापन समित्या आणि स्थानिक संस्थांच्या सहभागामुळे प्रत्येक केंद्रातील सेवा अधिक पारदर्शक आणि गरजेनुसार करण्यास मदत होऊ शकते. नागरिकांचा सक्रिय सहभाग वाढल्यास पोषण अभियानाचा परिणाम अधिक व्यापक होण्याची शक्यता आहे.
पोषण मेळ्यात स्थानिक आहार आणि नवकल्पनांचे प्रदर्शन
औपचारिक उद्घाटनापूर्वी मान्यवरांनी कार्यक्रमस्थळी आयोजित पोषण मेळ्याला भेट दिली. या मेळ्यात पोषणाशी संबंधित विविध नवकल्पना, स्थानिक पातळीवरील पौष्टिक खाद्यपदार्थ आणि अंगणवाडी केंद्रांमधील चांगल्या पद्धतींचे प्रदर्शन करण्यात आले.
कार्यक्रमात अंगणवाडी सेविकांशी थेट संवाद साधण्यात आला. तसेच गरम शिजवलेले भोजन, टेक-होम रेशन, घरभेटी आणि बालकांच्या सुरुवातीच्या शिक्षण व विकासाशी संबंधित लाभार्थी अनुभवांवरील चित्रफिती दाखवण्यात आल्या.
सुपोषित भारताच्या दिशेने सामूहिक प्रयत्न
महिला व बाल विकास मंत्रालयाने पोषण हा प्रत्येक नागरिकाच्या सहभागाचा विषय बनवण्याचे आवाहन केले आहे. कुपोषणाविरुद्धच्या लढ्यात सरकारी योजना, अंगणवाडी सेवा आणि समुदायाचा सहभाग यांचा समन्वय आवश्यक आहे.
आहारातील विविधता, पुरेशी प्रथिने, ताजे भोजन, मातांचे पोषण आणि बालकांच्या सुरुवातीच्या विकासावर एकत्रितपणे लक्ष दिल्यास पोषणाच्या उद्दिष्टांना अधिक बळ मिळू शकते.
निष्कर्ष
राष्ट्रीय पोषण माह 2026च्या माध्यमातून देशभर पोषणाला लोकचळवळीचे स्वरूप देण्याचा प्रयत्न करण्यात येत आहे. 9 सप्टेंबर ते 8 ऑक्टोबरदरम्यान चालणाऱ्या या अभियानात अंगणवाडी केंद्रांना समुदायाशी अधिक जवळून जोडणे, पौष्टिक आहाराबाबत जनजागृती करणे आणि माता व बालकांच्या आरोग्यावर लक्ष केंद्रित केले जाणार आहे.
‘हमारी आंगनवाडी, हमारी जिम्मेदारी’ या संदेशातून प्रत्येक कुटुंब आणि नागरिकाने पोषणाच्या चळवळीत सहभागी व्हावे, हा उद्देश पुढे ठेवण्यात आला आहे. सुपोषित भारत आणि विकसित भारताच्या दिशेने पुढे जाण्यासाठी सरकारी यंत्रणेसोबत समाजाचा सक्रिय सहभागही तितकाच महत्त्वाचा ठरणार आहे.