UPI चे 10 वर्षे: डिजिटल पेमेंट क्रांतीत भारताची जगभरात ओळख
भारताच्या डिजिटल पेमेंट क्षेत्राला नवी दिशा देणाऱ्या UPI (Unified Payments Interface) ने 25 ऑगस्ट 2026 रोजी आपल्या प्रवासाची 10 वर्षे पूर्ण केली. 2016 मध्ये केवळ काही हजार व्यवहारांपासून सुरू झालेली ही व्यवस्था आज कोट्यवधी भारतीयांच्या दैनंदिन जीवनाचा महत्त्वाचा भाग बनली आहे. गेल्या दशकात UPI व्यवहारांच्या संख्येत जवळपास 13,000 पट वाढ झाली असून, व्यवहारांचे एकूण मूल्यही सुमारे 4,000 पट वाढले आहे.
नॅशनल पेमेंट्स कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया (NPCI) ने रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया (RBI) च्या नियामक देखरेखीखाली विकसित केलेल्या UPI मुळे पैसे पाठवणे, दुकानदारांना पेमेंट करणे आणि डिजिटल व्यवहार करणे अधिक सोपे झाले. आज UPI केवळ भारतापुरते मर्यादित राहिलेले नाही, तर अनेक देशांमध्ये त्याचा वापर सुरू झाला आहे.
UPI च्या 10 वर्षांच्या प्रवासात मोठी झेप
UPI च्या सुरुवातीच्या काळात डिजिटल पेमेंटचा वापर तुलनेने मर्यादित होता. आर्थिक वर्ष 2016-17 मध्ये UPI वर केवळ 1.78 कोटी व्यवहार झाले होते. मात्र, डिजिटल पेमेंटचा वाढता स्वीकार आणि स्मार्टफोन-इंटरनेटच्या विस्तारामुळे UPI च्या व्यवहारांमध्ये सातत्याने वाढ झाली.
आर्थिक वर्ष 2025-26 मध्ये UPI व्यवहारांची वार्षिक संख्या 24,162 कोटींहून अधिक झाली. म्हणजेच एका दशकात व्यवहारांच्या प्रमाणात जवळपास 13,000 पट वाढ झाली.
व्यवहारांच्या मूल्यामध्येही मोठी वाढ झाली आहे. 2016-17 मध्ये UPI व्यवहारांचे एकूण मूल्य सुमारे ₹0.07 लाख कोटी होते. 2025-26 मध्ये हे मूल्य सुमारे ₹314 लाख कोटींवर पोहोचले.
या आकडेवारीवरून UPI चा वापर केवळ छोट्या रकमेच्या व्यवहारांसाठीच होत नाही, तर मोठ्या आर्थिक व्यवहारांसाठीही त्याचा वापर वाढत असल्याचे दिसून येते.
2026 मध्ये UPI ने मोडले नवे विक्रम
2026 हे वर्ष UPI साठी विशेष ठरले. मे 2026 मध्ये प्रथमच एका महिन्यातील व्यवहारांची संख्या 2,300 कोटींच्या पुढे गेली. मे महिन्यात 2,320 कोटी व्यवहार झाले.
यानंतर जुलै 2026 मध्ये UPI ने आणखी एक विक्रम नोंदवला. या महिन्यात 2,366 कोटी व्यवहार झाले, जे UPI च्या दशकभरातील सर्वाधिक मासिक व्यवहार आहेत.
जुलै 2026 मध्ये व्यवहारांचे मूल्यही विक्रमी राहिले. या महिन्यात सुमारे ₹29.88 लाख कोटींचे व्यवहार UPI द्वारे झाले.
सध्या 2026 मध्ये UPI वर दररोज सरासरी 66 कोटी व्यवहार होत असल्याचे आकडेवारीतून स्पष्ट होते. त्यामुळे भारतातील दैनंदिन आर्थिक व्यवहारांमध्ये UPI चे महत्त्व किती वाढले आहे, याची कल्पना येते.
UPI चे प्रमुख आकडे
2016-17 मधील वार्षिक व्यवहार: 1.78 कोटी
2025-26 मधील वार्षिक व्यवहार: 24,162 कोटी
2016-17 मधील व्यवहार मूल्य: ₹0.07 लाख कोटी
2025-26 मधील व्यवहार मूल्य: ₹314 लाख कोटी
2025-26 मधील डिजिटल पेमेंटमध्ये UPI चा वाटा: 84%
जुलै 2026 मधील व्यवहार: 2,366 कोटी
जुलै 2026 मधील व्यवहार मूल्य: ₹29.88 लाख कोटी
2026 मधील दररोजची सरासरी: 66 कोटी व्यवहार
UPI वर बँकांचा सहभाग सातत्याने वाढला
UPI च्या यशामागे केवळ ग्राहकांचा वाढता वापर नाही, तर मोठ्या प्रमाणावर बँकांचा सहभागही महत्त्वाचा आहे.
UPI सुरू झाल्यानंतर सुरुवातीच्या काळात काही मोजक्याच बँका या प्रणालीशी जोडल्या गेल्या होत्या. एप्रिल 2016 मध्ये 21 बँका UPI सोबत जोडलेल्या होत्या. आर्थिक वर्ष 2016-17 मध्ये ही संख्या 44 वर पोहोचली.
त्यानंतर UPI च्या विस्ताराबरोबर बँकांची संख्याही वाढत गेली. आर्थिक वर्ष 2025-26 मध्ये 703 बँका UPI वर सक्रिय होत्या. जुलै 2026 पर्यंत ही संख्या 741 बँकांवर पोहोचली.
सार्वजनिक क्षेत्रातील बँका, खासगी बँका, स्मॉल फायनान्स बँका, पेमेंट बँका आणि सहकारी बँकांचा या व्यवस्थेत सहभाग आहे. त्यामुळे देशातील विविध भागांमध्ये UPI ची पोहोच वाढण्यास मदत झाली.
छोट्या व्यवहारांपासून मोठ्या पेमेंटपर्यंत UPI चा वापर
UPI च्या वापरातील आणखी एक महत्त्वाचा बदल म्हणजे व्यवहारांच्या प्रकारात झालेली वाढ.
व्यक्तीने दुकानदाराला केलेले पेमेंट म्हणजे P2M (Person-to-Merchant), तर एका व्यक्तीकडून दुसऱ्या व्यक्तीला पैसे पाठवणे म्हणजे P2P (Person-to-Person) व्यवहार.
आकडेवारीनुसार, एकूण व्यवहारांच्या संख्येत P2M व्यवहारांचा वाटा 63% आहे. यावरून किरकोळ खरेदी, दुकानातील पेमेंट, दैनंदिन खर्च आणि छोट्या व्यापाऱ्यांना पैसे देण्यासाठी UPI चा मोठ्या प्रमाणावर वापर होत असल्याचे दिसते.
दुसरीकडे, व्यवहारांच्या एकूण मूल्यामध्ये P2P व्यवहारांचा वाटा 71% आहे. याचा अर्थ व्यक्तींमधील मोठ्या रकमेच्या हस्तांतरणासाठीही UPI चा वापर मोठ्या प्रमाणात होत आहे.
₹500 पेक्षा कमी व्यवहारांचे प्रमाण मोठे
UPI च्या वाढत्या वापरामध्ये छोट्या रकमेच्या व्यवहारांचा मोठा वाटा आहे. आर्थिक वर्ष 2025-26 मध्ये P2M व्यवहारांपैकी 86% व्यवहार ₹500 पेक्षा कमी रकमेचे होते.
P2P व्यवहारांमध्येही 59% व्यवहार ₹500 पेक्षा कमी होते. यामुळे चहा, किराणा, स्थानिक दुकानातील खरेदी, प्रवास, खाद्यपदार्थ किंवा इतर दैनंदिन खर्चासाठी UPI किती सहजपणे वापरले जाते, हे स्पष्ट होते.
याचबरोबर ₹500 पेक्षा अधिक रकमेच्या व्यवहारांचे प्रमाणही लक्षणीय आहे. त्यामुळे UPI आता केवळ छोट्या पेमेंटचे माध्यम न राहता विविध प्रकारच्या आर्थिक व्यवहारांसाठी वापरले जात आहे.
जगभरात UPI ची वाढती ओळख
भारताची UPI प्रणाली आता आंतरराष्ट्रीय पातळीवरही चर्चेचा विषय बनली आहे. आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधीने (IMF) UPI ला व्यवहारांच्या संख्येच्या दृष्टीने जगातील सर्वात मोठी रिअल-टाइम पेमेंट प्रणाली म्हणून मान्यता दिली आहे.
2025 मध्ये जगातील रिअल-टाइम पेमेंट व्यवहारांच्या प्रमाणात UPI चा वाटा जवळपास 49% असल्याचे आकडेवारीत नमूद करण्यात आले आहे.
UPI चा आंतरराष्ट्रीय विस्तारही वेगाने होत आहे. सध्या UPI 11 देशांमध्ये कार्यरत असल्याचे सांगण्यात आले आहे. यामध्ये संयुक्त अरब अमिराती, फ्रान्स, भूतान, श्रीलंका, नेपाळ, सिंगापूर, मॉरिशस, कतार, कंबोडिया, ग्रीस आणि मालदीव यांचा समावेश आहे.
यामुळे भारतीय नागरिकांना परदेशात डिजिटल पेमेंट करण्यास तसेच भारताशी संबंधित क्रॉस-बॉर्डर व्यवहारांना अधिक सुविधा मिळण्याची शक्यता वाढली आहे.
UPI मुळे डिजिटल समावेशनाला चालना
UPI च्या यशाचा सर्वात मोठा परिणाम म्हणजे आर्थिक व्यवहार अधिक सुलभ होणे. बँक खाते, स्मार्टफोन आणि इंटरनेटचा वापर करणाऱ्या नागरिकांना वेगवेगळ्या परिस्थितीत सहजपणे पैसे पाठवता किंवा स्वीकारता येतात.
लहान व्यापारी, स्वयंरोजगार करणारे नागरिक आणि ग्राहक यांच्यासाठीही डिजिटल पेमेंट अधिक सोपे झाले आहे. रोख रकमेवरील अवलंबित्व कमी करण्याबरोबरच डिजिटल व्यवहारांची सवय वाढवण्यात UPI ने महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे.
भारताच्या Digital Public Infrastructure (DPI) च्या यशस्वी उदाहरणांपैकी UPI हे एक महत्त्वाचे उदाहरण मानले जाते. एकाच प्लॅटफॉर्मच्या माध्यमातून विविध बँका आणि पेमेंट सेवा जोडण्याची क्षमता ही त्याची मोठी ताकद आहे.
पुढील दशकात UPI समोर मोठ्या संधी
UPI ची पहिली 10 वर्षे मोठ्या प्रमाणावर विस्ताराची राहिली आहेत. आता पुढील दशकात आणखी मोठ्या संख्येने ग्राहक आणि व्यापारी डिजिटल पेमेंट व्यवस्थेशी जोडण्याचे उद्दिष्ट आहे.
तंत्रज्ञानातील प्रगती, डिजिटल आर्थिक सेवांचा विस्तार आणि देशातील वाढती इंटरनेट सुविधा यामुळे UPI च्या वापराला आणखी चालना मिळू शकते.
सरकारकडून धोरणात्मक मदत, NPCI आणि बँकांकडून तांत्रिक सुधारणा आणि डिजिटल आर्थिक सेवांचा विस्तार यामुळे UPI पुढील काळात भारताच्या अर्थव्यवस्थेत आणखी महत्त्वाची भूमिका बजावू शकते.
निष्कर्ष
दहा वर्षांच्या कालावधीत UPI ने भारताच्या डिजिटल पेमेंट व्यवस्थेत आमूलाग्र बदल घडवून आणला आहे. 1.78 कोटी वार्षिक व्यवहारांपासून 24,162 कोटी व्यवहारांपर्यंत झालेली वाढ ही या प्रणालीच्या व्यापक स्वीकाराचे स्पष्ट उदाहरण आहे.
आज UPI भारताच्या दैनंदिन डिजिटल व्यवहारांचा महत्त्वाचा आधार बनला असून त्याची आंतरराष्ट्रीय ओळखही वाढत आहे. पुढील दशकात अधिक नागरिक, व्यापारी आणि देशांना जोडत UPI भारताच्या डिजिटल अर्थव्यवस्थेला नवी दिशा देण्याची क्षमता ठेवते.
***