ओडिशातील अल्पसंख्याक महिलांसाठी नेतृत्व विकास कार्यक्रम; PM VIKASमधून संधी
ओडिशातील अल्पसंख्याक महिलांसाठी नेतृत्व विकास कार्यक्रम आणि क्षमता-विकासाच्या माध्यमातून महिलांना सामाजिक, आर्थिक आणि शैक्षणिकदृष्ट्या सक्षम करण्यावर केंद्र सरकारचा भर आहे. अल्पसंख्याक व्यवहार मंत्रालयाने याबाबत राज्यसभेत माहिती दिली आहे. यापूर्वी ‘नई रोशनी’ योजनेद्वारे अल्पसंख्याक महिलांना नेतृत्वगुण, सरकारी यंत्रणांशी संवाद, बँकिंग व्यवस्था आणि त्यांच्या हक्कांविषयी मार्गदर्शन दिले जात होते. आता विविध कल्याणकारी योजना PM VIKAS या एकात्मिक योजनेअंतर्गत आणण्यात आल्या आहेत.
केंद्रीय अल्पसंख्याक व्यवहार मंत्री किरेन रिजिजू यांनी 10 ऑगस्ट 2026 रोजी राज्यसभेत लेखी उत्तराद्वारे ही माहिती दिली.
अल्पसंख्याक महिलांसाठी ‘नई रोशनी’ योजनेची भूमिका
अल्पसंख्याक महिलांना आत्मविश्वासाने पुढे येण्यासाठी आणि विविध सरकारी व सामाजिक संस्थांशी प्रभावीपणे संवाद साधता यावा, यासाठी केंद्र सरकारने पूर्वी Leadership Development of Minority Women – Nai Roshni योजना राबवली होती.
या योजनेचा मुख्य उद्देश महिलांमध्ये नेतृत्वगुण विकसित करणे आणि त्यांना उपलब्ध सरकारी सुविधा व अधिकारांची माहिती देणे हा होता. प्रशिक्षणाच्या माध्यमातून महिलांना दैनंदिन जीवनातील अनेक महत्त्वाच्या संस्थांशी व्यवहार करण्यासाठी आवश्यक ज्ञान आणि कौशल्ये दिली जात होती.
सरकारी यंत्रणांशी संवादाचे प्रशिक्षण
नई रोशनी योजनेत महिलांना सरकारी कार्यालये, बँका आणि इतर संस्थांशी संवाद साधताना आवश्यक असलेल्या प्रक्रियेची माहिती देण्यावर भर होता.
यामुळे महिलांना सरकारी योजनांचा लाभ घेण्यासाठी अर्ज करणे, उपलब्ध सुविधा समजून घेणे आणि त्यांच्या हक्कांबाबत जागरूक राहण्यास मदत होणे अपेक्षित होते.
नेतृत्वगुण आणि अधिकारांची जाणीव
महिलांच्या नेतृत्व क्षमतेचा विकास करणे हा या उपक्रमाचा आणखी एक महत्त्वाचा भाग होता. महिलांना त्यांच्या सामाजिक आणि आर्थिक स्थितीत सकारात्मक बदल घडवून आणण्यासाठी आत्मविश्वास आणि निर्णयक्षमता विकसित करण्यास प्रोत्साहन देण्यात आले.
ही योजना देशभर राबवण्यात आली असून त्यात ओडिशाचाही समावेश होता. मंत्रालयाने निवडलेल्या Project Implementing Agenciesच्या माध्यमातून प्रशिक्षण कार्यक्रम राबवले जात होते.
आता PM VIKAS योजनेतून अधिक व्यापक संधी
केंद्र सरकारने अल्पसंख्याक समुदायांच्या कल्याणासाठी असलेल्या विविध योजनांना आता PM VIKAS (Pradhan Mantri Virasat Ka Samvardhan) या एकात्मिक योजनेअंतर्गत आणले आहे.
PM VIKASचा उद्देश अल्पसंख्याक समुदायांच्या सामाजिक, आर्थिक आणि शैक्षणिक सक्षमीकरणाला चालना देणे हा आहे. या योजनेमध्ये कौशल्य विकासासोबत नेतृत्व आणि उद्योजकता विकास, शिक्षणासाठी मदत आणि पायाभूत सुविधांशी संबंधित उपक्रमांचा समावेश आहे.
सरकारच्या मते, या माध्यमातून लाभार्थींना केवळ प्रशिक्षण देण्याऐवजी त्यांच्या दीर्घकालीन विकासासाठी विविध प्रकारच्या संधी उपलब्ध करून देण्याचा प्रयत्न केला जात आहे.
ओडिशातील अल्पसंख्याक महिलांना काय लाभ मिळू शकतो?
ओडिशातील अल्पसंख्याक महिला PM VIKASच्या विविध घटकांमध्ये सहभागी होऊ शकतात. मात्र, त्यांना संबंधित घटकाच्या मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार पात्रता पूर्ण करावी लागेल.
कौशल्य विकासावर भर
कौशल्य विकास हा PM VIKASचा महत्त्वाचा भाग आहे. रोजगाराच्या संधी वाढवण्यासाठी किंवा स्वतःचा व्यवसाय सुरू करण्यासाठी आवश्यक कौशल्ये विकसित करण्यास या उपक्रमांतून मदत होऊ शकते.
महिलांसाठी कौशल्य प्रशिक्षणाचे महत्त्व मोठे आहे. प्रशिक्षणामुळे त्यांना रोजगाराच्या बाजारपेठेत प्रवेश मिळवणे, स्वतःचे उत्पन्न निर्माण करणे किंवा उद्योजकतेकडे वळणे शक्य होऊ शकते.
नेतृत्व आणि उद्योजकता विकास
PM VIKASमध्ये Leadership Development & Entrepreneurshipवरही लक्ष केंद्रित करण्यात आले आहे. यामुळे महिलांमध्ये निर्णयक्षमता, नेतृत्व कौशल्य आणि व्यवसायाशी संबंधित मूलभूत क्षमता विकसित करण्यासाठी संधी उपलब्ध होऊ शकतात.
उद्योजकता विकासामुळे महिलांना स्वतःचा छोटा व्यवसाय सुरू करण्यासाठी आवश्यक माहिती आणि कौशल्ये मिळवण्यास मदत होऊ शकते.
PM VIKASचा लाभ कोणत्या समुदायांना?
PM VIKAS योजना केंद्र सरकारने अधिसूचित केलेल्या सहा अल्पसंख्याक समुदायांच्या सामाजिक, आर्थिक आणि शैक्षणिक सक्षमीकरणावर केंद्रित आहे.
या योजनेत कौशल्य विकास, नेतृत्व व उद्योजकता विकास, शिक्षण सहाय्य आणि पायाभूत सुविधांशी संबंधित विविध हस्तक्षेपांचा समावेश आहे.
ओडिशातील पात्र अल्पसंख्याक महिलांनाही या योजनेच्या संबंधित घटकांचा लाभ घेण्याची संधी आहे. मात्र, लाभ मिळवण्यासाठी संबंधित योजनेच्या नियमांनुसार पात्रता आणि इतर आवश्यक अटी पूर्ण करणे गरजेचे आहे.
महिलांच्या आर्थिक सक्षमीकरणासाठी महत्त्वाचा प्रयत्न
महिलांचे आर्थिक सक्षमीकरण केवळ त्यांच्या वैयक्तिक उत्पन्नापुरते मर्यादित नसते. महिलांना कौशल्य, शिक्षण, नेतृत्व आणि उद्योजकतेच्या संधी मिळाल्यास त्याचा परिणाम त्यांच्या कुटुंबावर आणि व्यापक समाजावरही होऊ शकतो.
अल्पसंख्याक महिलांसाठी राबवण्यात येणाऱ्या अशा उपक्रमांमुळे सरकारी योजनांची माहिती मिळवणे, रोजगाराच्या संधी शोधणे आणि स्वतःच्या आर्थिक निर्णयांमध्ये अधिक सक्रिय भूमिका घेणे शक्य होऊ शकते.
विशेषतः ग्रामीण आणि सामाजिकदृष्ट्या मागासलेल्या भागांमध्ये सरकारी योजनांपर्यंत पोहोचणे अनेकदा आव्हानात्मक असते. त्यामुळे प्रशिक्षण आणि क्षमता-विकास कार्यक्रम महिलांना उपलब्ध संधी समजून घेण्यासाठी उपयुक्त ठरू शकतात.
राज्यसभेत केंद्र सरकारची माहिती
अल्पसंख्याक महिलांसाठी सुरू असलेल्या या उपक्रमांची माहिती केंद्रीय अल्पसंख्याक व्यवहार मंत्री किरण रिजिजू यांनी राज्यसभेत लेखी उत्तराद्वारे दिली.
मंत्रालयाने स्पष्ट केले की, पूर्वीची नई रोशनी योजना देशभर राबवण्यात आली होती आणि त्यात ओडिशाचाही समावेश होता. आता विविध कल्याणकारी योजनांना PM VIKASच्या एकात्मिक चौकटीत समाविष्ट करण्यात आले आहे.
यामुळे अल्पसंख्याक महिलांसाठी कौशल्य विकास, नेतृत्व, उद्योजकता आणि शैक्षणिक सक्षमीकरणाशी संबंधित विविध घटकांमध्ये सहभागी होण्याची संधी उपलब्ध आहे.
निष्कर्ष
ओडिशातील अल्पसंख्याक महिलांसाठी नेतृत्व विकास कार्यक्रम आता PM VIKASच्या व्यापक चौकटीतून अधिक विविध स्वरूपाच्या संधींशी जोडला गेला आहे. नई रोशनी योजनेतून सुरू झालेला नेतृत्व आणि जागरूकता वाढवण्याचा प्रयत्न आता कौशल्य विकास, उद्योजकता, शिक्षण आणि सामाजिक-आर्थिक सक्षमीकरणाशी जोडला जात आहे. संबंधित मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार पात्र महिला या विविध घटकांचा लाभ घेऊ शकतात.