AIIAचा ‘गर्भिणी मित्र’ कोर्स सुरू; गर्भवती महिलांना आयुर्वेदाधारित आरोग्य मार्गदर्शनासाठी प्रशिक्षण

नवी दिल्ली: ‘गर्भिणी मित्र’ कोर्स सुरू करून ऑल इंडिया इन्स्टिट्यूट ऑफ आयुर्वेद (AIIA), नवी दिल्लीने गर्भावस्था आणि प्रसूतीनंतरच्या काळात महिलांना आरोग्यविषयक मार्गदर्शन देण्यासाठी प्रशिक्षित मनुष्यबळ तयार करण्याचा उपक्रम सुरू केला आहे. आयुष मंत्रालयाच्या अंतर्गत असलेल्या AIIAने 2026-27 या शैक्षणिक वर्षासाठी हा सहा महिन्यांचा प्रशिक्षण कार्यक्रम सुरू केला आहे.

या अभ्यासक्रमामध्ये गर्भावस्थेतील आहार, जीवनशैली, सुरक्षित योग, भावनिक आधार, नवजात बाळाची मालिश आणि प्राथमिक जीवनरक्षक कौशल्यांसह अनेक व्यावहारिक बाबींचे प्रशिक्षण दिले जाणार आहे. या उपक्रमाचा उद्देश डॉक्टरांची भूमिका बदलणे नसून, गर्भवती महिलांना आवश्यक आरोग्यविषयक माहिती आणि योग्य वेळी वैद्यकीय मदत मिळण्यासाठी सहाय्यक तयार करणे हा आहे.

‘गर्भिणी मित्र’ कोर्स नेमका काय आहे?

AIIAचा गर्भिणी मित्र कोर्स हा सहा महिन्यांचा ऑफलाइन कौशल्य-विकास कार्यक्रम आहे. हा अभ्यासक्रम सोमवार ते शुक्रवार दररोज दुपारी 3 ते 5 या वेळेत होणार आहे.

या प्रशिक्षणाद्वारे गर्भवती महिला आणि प्रसूतीनंतरच्या मातांना दैनंदिन आरोग्यविषयक मार्गदर्शन देऊ शकतील असे प्रशिक्षित सहाय्यक तयार केले जाणार आहेत.

अभ्यासक्रमाची संकल्पना आयुर्वेदातील तीन महत्त्वाच्या बाबींवर आधारित आहे—गर्भिणी परिचर्या, सुतिका परिचर्या आणि गर्भाधान विधी.

गर्भिणी परिचर्या म्हणजे गर्भावस्थेतील योग्य आहार, दिनचर्या आणि काळजी. सुतिका परिचर्या म्हणजे प्रसूतीनंतर आईच्या आरोग्याची निगा राखण्याशी संबंधित मार्गदर्शन, तर गर्भाधान विधीमध्ये गर्भधारणेपूर्वीच्या आरोग्य आणि जीवनशैलीशी संबंधित पारंपरिक आयुर्वेदिक संकल्पनांचा समावेश होतो.

प्रशिक्षणामध्ये कोणत्या गोष्टी शिकवल्या जाणार?

गर्भावस्थेतील आहार आणि जीवनशैली

प्रशिक्षणार्थींना गर्भावस्थेच्या वेगवेगळ्या टप्प्यांनुसार आहार आणि जीवनशैलीविषयी मूलभूत मार्गदर्शन देण्याचे प्रशिक्षण मिळेल.

गर्भधारणेच्या प्रत्येक तिमाहीमध्ये शरीरात होणारे बदल लक्षात घेऊन आहार, विश्रांती आणि दैनंदिन सवयींबाबत महिलांना योग्य माहिती कशी द्यावी, यावर भर दिला जाणार आहे.

याशिवाय गर्भवती महिलांसाठी सुरक्षित योग आणि शारीरिक हालचालींबाबतही प्रशिक्षण दिले जाईल. मात्र, कोणतीही वैद्यकीय समस्या असल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आवश्यक राहील.

भावनिक आधार आणि नवजात बाळाची काळजी

गर्भावस्था आणि प्रसूतीचा काळ हा महिलांसाठी शारीरिक तसेच भावनिकदृष्ट्याही महत्त्वाचा असतो. त्यामुळे प्रसूतीच्या वेळी महिलांना भावनिक आधार कसा द्यावा, याची माहिती प्रशिक्षणात दिली जाणार आहे.

नवजात बाळाची मालिश आणि प्राथमिक काळजी याबाबतही व्यावहारिक प्रशिक्षणाचा समावेश आहे. यासोबतच Basic Life Support म्हणजे आपत्कालीन परिस्थितीत प्राथमिक जीवनरक्षक मदत देण्याच्या मूलभूत पद्धती शिकवल्या जातील.

स्वच्छता आणि सुरक्षिततेवरही भर

या अभ्यासक्रमामध्ये केवळ गर्भावस्था आणि प्रसूतीशी संबंधित बाबींचाच समावेश नाही. संसर्ग नियंत्रण, स्वच्छता आणि निर्जंतुकीकरण, जैववैद्यकीय कचऱ्याचे योग्य व्यवस्थापन आणि कामाच्या ठिकाणी सुरक्षितता यावरही प्रशिक्षण दिले जाणार आहे.

आरोग्यसेवा क्षेत्रात काम करणाऱ्या सहाय्यकांसाठी या बाबी अत्यंत महत्त्वाच्या आहेत. योग्य स्वच्छता पद्धतींचे पालन केल्याने संसर्गाचा धोका कमी करण्यास मदत होऊ शकते.

कोणाला प्रवेश मिळणार?

AIIAच्या या अभ्यासक्रमासाठी भारतातील कोणत्याही मान्यताप्राप्त बोर्डातून Senior Secondary म्हणजेच 12वीची परीक्षा उत्तीर्ण झालेले उमेदवार अर्ज करू शकतात.

अर्जदाराचे वय किमान 18 वर्षे असणे आवश्यक आहे. ज्या विद्यार्थ्यांचा 12वीचा निकाल अद्याप लागलेला नाही, ते देखील काही अटींच्या अधीन राहून तात्पुरत्या स्वरूपात अर्ज करू शकतात.

या अभ्यासक्रमासाठी प्रत्येक बॅचमध्ये केवळ 20 विद्यार्थ्यांना प्रवेश दिला जाणार आहे. त्यामुळे प्रशिक्षणामध्ये प्रत्यक्ष कौशल्यविकासावर अधिक लक्ष देता येणार आहे.

हा कार्यक्रम AIIAच्या सरिता विहार, नवी दिल्ली येथील कॅम्पसमध्ये आयोजित केला जाणार आहे.

कोर्स पूर्ण केल्यानंतर रोजगाराच्या संधी

गर्भिणी मित्र प्रशिक्षण पूर्ण केल्यानंतर उमेदवारांना मातृ आरोग्याशी संबंधित विविध सहाय्यक भूमिकांमध्ये काम करण्याची संधी मिळू शकते.

यामध्ये Garbhini Mitra Assistant, Prenatal/Postnatal Care Assistant, Antenatal Wellness Guide आणि Maternal Health Support Worker यांसारख्या भूमिका समाविष्ट आहेत.

आयुष केंद्रे, प्रसूती क्लिनिक, स्वयंसेवी संस्था, समुदाय आरोग्य प्रकल्प आणि वेलनेस संस्थांमध्ये अशा प्रशिक्षित कर्मचाऱ्यांना कामाच्या संधी मिळू शकतात.

मात्र, या प्रशिक्षणामुळे उमेदवार डॉक्टर किंवा वैद्यकीय तज्ज्ञ होत नाहीत. त्यांची भूमिका आरोग्य शिक्षण, जीवनशैलीविषयक मार्गदर्शन, प्राथमिक सहाय्य आणि आवश्यकतेनुसार योग्य वैद्यकीय केंद्राकडे महिलांना पाठवणे अशी असेल.

गर्भिणी मित्रांची भूमिका का महत्त्वाची?

गर्भावस्थेत नियमित वैद्यकीय तपासणी अत्यंत आवश्यक असते. रक्तदाब, हिमोग्लोबिन, आवश्यक निदान चाचण्या आणि डॉक्टरांकडून होणारे नियमित निरीक्षण यांना कोणताही पर्याय नाही.

या पार्श्वभूमीवर प्रशिक्षित गर्भिणी मित्र महिलांना नियमित आरोग्यसेवेबाबत जागरूक ठेवण्यास मदत करू शकतात. गर्भावस्थेत काही धोक्याची लक्षणे दिसल्यास ती ओळखून महिलेला किंवा कुटुंबीयांना डॉक्टरांशी संपर्क साधण्यास सांगणे हीदेखील महत्त्वाची जबाबदारी असेल.

यामुळे ग्रामीण आणि समुदाय पातळीवर आरोग्यविषयक माहिती पोहोचवण्यासाठी अशा प्रशिक्षित सहाय्यकांची भूमिका उपयुक्त ठरू शकते.

आयुर्वेद आणि आधुनिक आरोग्यसेवेतील समन्वय

AIIAने स्पष्ट केले आहे की गर्भिणी मित्र उपक्रम हा क्लिनिकल अँटेनाटल केअरचा पर्याय नाही. म्हणजेच डॉक्टरांकडून होणारी गर्भावस्थेतील नियमित तपासणी, निदान चाचण्या आणि आरोग्य निरीक्षण सुरूच राहणार आहे.

या कार्यक्रमाचा भर महिलांना आरोग्यविषयक शिक्षण आणि सहाय्य देण्यावर आहे. आयुर्वेदातील पारंपरिक संकल्पनांचा वापर करताना आवश्यक वैद्यकीय काळजी आणि डॉक्टरांकडे वेळेवर रेफरल यालाही महत्त्व दिले जाणार आहे.

अशा प्रकारे आयुर्वेदाधारित जीवनशैली मार्गदर्शन आणि आवश्यक आधुनिक वैद्यकीय सेवांमध्ये समन्वय साधण्याचा प्रयत्न या उपक्रमातून केला जात आहे.

2026-27 साठी नवा कौशल्यविकास उपक्रम

AIIAचा हा कार्यक्रम मातृ आरोग्य क्षेत्रात मूलभूत प्रशिक्षण घेऊ इच्छिणाऱ्या 12वी उत्तीर्ण तरुणांसाठी एक नवीन कौशल्यविकास संधी उपलब्ध करून देतो.

विशेषतः गर्भावस्था, मातृ आरोग्य, आयुर्वेद, वेलनेस आणि समुदाय आरोग्य क्षेत्रात काम करण्याची इच्छा असलेल्या उमेदवारांना हा अभ्यासक्रम उपयुक्त ठरू शकतो.

मर्यादित 20 जागांची बॅच, सहा महिन्यांचे प्रत्यक्ष प्रशिक्षण आणि आरोग्य सहाय्याशी संबंधित विविध कौशल्यांचा समावेश यामुळे या उपक्रमाकडे कौशल्याधारित प्रशिक्षण म्हणून पाहिले जात आहे.

निष्कर्ष

गर्भिणी मित्र कोर्सच्या माध्यमातून AIIAने गर्भवती आणि प्रसूतीनंतरच्या महिलांना आरोग्यविषयक शिक्षण, जीवनशैली मार्गदर्शन आणि समुदाय पातळीवरील सहाय्य देण्यासाठी प्रशिक्षित मनुष्यबळ तयार करण्याचा प्रयत्न केला आहे.

आयुर्वेदातील गर्भिणी परिचर्या आणि सुतिका परिचर्या यांसारख्या संकल्पनांसोबत सुरक्षित योग, आहार, स्वच्छता, प्राथमिक जीवनरक्षक कौशल्ये आणि योग्य वैद्यकीय रेफरल यांचा समावेश या प्रशिक्षणात करण्यात आला आहे.

महत्त्वाचे म्हणजे, प्रशिक्षित गर्भिणी मित्रांची भूमिका डॉक्टरांची जागा घेण्याची नसून महिलांना योग्य माहिती देणे, प्राथमिक सहाय्य करणे आणि गरज पडल्यास वेळेवर वैद्यकीय सेवेकडे मार्गदर्शन करणे ही आहे.

***