नवी दिल्ली : गर्भवती महिला आणि प्रसूतीनंतरच्या मातांना योग्य आरोग्य मार्गदर्शन व सहाय्य मिळावे यासाठी अखिल भारतीय आयुर्वेद संस्था (AIIA) ने ‘गर्भिणी मित्र कोर्स’ सुरू केला आहे. 2026-27 या शैक्षणिक सत्रासाठी सुरू करण्यात आलेला हा सहा महिन्यांचा प्रशिक्षण कार्यक्रम आयुर्वेदावर आधारित मातृ आरोग्य सहाय्यक तयार करण्याच्या उद्देशाने राबवला जाणार आहे. या अभ्यासक्रमासाठी अर्ज करण्याची अंतिम तारीख 31 ऑगस्ट 2026 आहे.
आयुष मंत्रालयाच्या अंतर्गत कार्यरत असलेल्या AIIAने सुरू केलेल्या या अभ्यासक्रमात गर्भावस्थेतील महिलांना आहार, जीवनशैली, योग, भावनिक आधार आणि आरोग्यविषयक प्राथमिक मार्गदर्शन देण्याचे प्रशिक्षण दिले जाणार आहे. हा अभ्यासक्रम वैद्यकीय उपचारांना पर्याय नसून, गर्भवती महिलांना योग्य वेळी प्रशिक्षित आरोग्य कर्मचाऱ्यांकडून सहाय्य मिळावे, हा त्यामागील मुख्य उद्देश आहे.
काय आहे ‘गर्भिणी मित्र कोर्स’?
‘गर्भिणी मित्र’ हा सहा महिन्यांचा ऑफलाइन प्रशिक्षण कार्यक्रम आहे. AIIAच्या नवी दिल्लीतील सरिता विहार कॅम्पसमध्ये हा अभ्यासक्रम राबवला जाणार आहे. प्रशिक्षण सोमवार ते शुक्रवार या दिवशी दुपारी 3 ते 5 वाजेपर्यंत होईल.
या अभ्यासक्रमाचा मुख्य भर गर्भावस्थेतील महिलांना आरोग्यदायी जीवनशैली आणि योग्य काळजीबाबत मार्गदर्शन करण्यासाठी प्रशिक्षित मनुष्यबळ तयार करण्यावर आहे. प्रत्येक बॅचमध्ये 20 विद्यार्थ्यांना प्रवेश दिला जाणार आहे.
अभ्यासक्रमात आयुर्वेदातील गर्भावस्थेपूर्व, गर्भावस्थेतील आणि प्रसूतीनंतरच्या काळातील पारंपरिक काळजीच्या संकल्पनांचा समावेश करण्यात आला आहे.
आयुर्वेदातील तीन प्रमुख संकल्पनांचा आधार
या अभ्यासक्रमाची रचना Garbhini Paricharya, Sutika Paricharya आणि Garbhadhana Vidhi या आयुर्वेदातील संकल्पनांवर आधारित आहे.
Garbhini Paricharya म्हणजे गर्भावस्थेतील महिलेची काळजी, तर Sutika Paricharya म्हणजे प्रसूतीनंतर आईची काळजी. Garbhadhana Vidhi ही गर्भधारणेपूर्व तयारीशी संबंधित आयुर्वेदिक संकल्पना आहे.
अभ्यासक्रमात कोणते प्रशिक्षण दिले जाणार?
‘गर्भिणी मित्र कोर्स’मध्ये विद्यार्थ्यांना केवळ सैद्धांतिक माहिती न देता प्रत्यक्ष उपयोगी कौशल्यांचे प्रशिक्षण दिले जाणार आहे. गर्भावस्थेच्या वेगवेगळ्या टप्प्यांमध्ये महिलांना कोणत्या प्रकारचा आहार आणि जीवनशैली उपयुक्त ठरू शकते, याबाबत मार्गदर्शन करण्यावर भर असेल.
गर्भावस्थेतील सुरक्षित योग, आहार नियोजन आणि जीवनशैलीतील आवश्यक बदल यांचा अभ्यासक्रमात समावेश आहे. प्रसूतीच्या वेळी महिलेला भावनिक आधार कसा द्यावा, याचेही प्रशिक्षण दिले जाईल.
प्रसूतीनंतर नवजात बाळाची प्राथमिक काळजी, बाळाला मालिश करण्याच्या पद्धती आणि मूलभूत जीवनरक्षक उपाय यांचाही अभ्यासक्रमात समावेश आहे.
स्वच्छता आणि सुरक्षिततेवरही भर
आरोग्य सेवेमध्ये स्वच्छतेला विशेष महत्त्व असल्याने अभ्यासक्रमात संसर्ग नियंत्रण आणि स्वच्छता पद्धती शिकवल्या जाणार आहेत. वैद्यकीय कचऱ्याची योग्य विल्हेवाट, कामाच्या ठिकाणी सुरक्षितता आणि स्वच्छतेचे नियम यांचाही अभ्यासक्रमात समावेश करण्यात आला आहे.
यामुळे प्रशिक्षण पूर्ण करणाऱ्या विद्यार्थ्यांना गर्भवती महिला, नवमाता आणि नवजात बाळांना सहाय्य करताना आवश्यक असलेल्या मूलभूत सुरक्षितता पद्धती समजण्यास मदत होईल.
कोणाला ‘गर्भिणी मित्र कोर्स’साठी अर्ज करता येईल?
या अभ्यासक्रमासाठी भारतातील कोणत्याही मान्यताप्राप्त शिक्षण मंडळातून 12वी म्हणजेच Senior Secondary परीक्षा उत्तीर्ण झालेले उमेदवार अर्ज करू शकतात. अर्जदाराचे वय किमान 18 वर्षे असणे आवश्यक आहे.
ज्या उमेदवारांचा 12वीचा निकाल अद्याप लागलेला नाही, त्यांनाही काही अटींच्या अधीन राहून तात्पुरता अर्ज करण्याची संधी देण्यात आली आहे.
AIIAने या अभ्यासक्रमासाठी प्रत्येक बॅचमध्ये 20 विद्यार्थ्यांची प्रवेश क्षमता ठेवली आहे. त्यामुळे इच्छुक उमेदवारांनी अंतिम तारखेपूर्वी अर्ज प्रक्रिया पूर्ण करणे महत्त्वाचे आहे.
कोर्स पूर्ण केल्यानंतर करिअरच्या संधी कोणत्या?
‘गर्भिणी मित्र कोर्स’ पूर्ण केल्यानंतर उमेदवारांना मातृ आरोग्याशी संबंधित विविध सहाय्यक भूमिकांमध्ये काम करण्याच्या संधी मिळू शकतात.
यामध्ये Garbhini Mitra Assistant, Prenatal/Postnatal Care Assistant, Antenatal Wellness Guide आणि Maternal Health Support Worker यांसारख्या भूमिका समाविष्ट आहेत.
प्रशिक्षित उमेदवारांना आयुष केंद्रे, प्रसूतीशी संबंधित क्लिनिक, स्वयंसेवी संस्था, समुदाय आरोग्य प्रकल्प आणि वेलनेस संस्थांमध्ये काम करण्याच्या संधी उपलब्ध होऊ शकतात.
मात्र, या भूमिका डॉक्टर किंवा पात्र वैद्यकीय व्यावसायिकांच्या उपचारांची जागा घेणार नाहीत. प्रशिक्षित व्यक्तींचे काम मुख्यतः आरोग्यविषयक मार्गदर्शन, प्राथमिक सहाय्य आणि आवश्यकतेनुसार रुग्णाला योग्य आरोग्य केंद्राकडे पाठवणे असे असेल.
वैद्यकीय तपासणीची जागा घेणार नाही
AIIAच्या या उपक्रमातील महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे गर्भिणी मित्र हे नियमित वैद्यकीय उपचारांना पर्याय नाहीत. गर्भावस्थेदरम्यान डॉक्टरांकडून नियमित तपासणी, आवश्यक निदान चाचण्या, रक्तदाब आणि हिमोग्लोबिनची तपासणी करणे आवश्यकच राहणार आहे.
प्रशिक्षित गर्भिणी मित्र गर्भवती महिलांमध्ये काही धोक्याची लक्षणे दिसल्यास ती ओळखण्यास आणि वेळेवर डॉक्टर किंवा आरोग्य सुविधेकडे पाठवण्यास मदत करतील.
यामुळे समुदाय पातळीवर गर्भवती महिलांना प्राथमिक आरोग्य मार्गदर्शन मिळण्यास मदत होऊ शकते. विशेषतः आरोग्य सुविधांपर्यंत पोहोचण्यासाठी वेळ लागणाऱ्या भागांमध्ये अशा प्रशिक्षित सहाय्यकांची भूमिका महत्त्वाची ठरू शकते.
अर्ज करण्याची अंतिम तारीख 31 ऑगस्ट
2026-27 या शैक्षणिक सत्रासाठी सुरू करण्यात आलेल्या या अभ्यासक्रमासाठी अर्ज करण्याची अंतिम तारीख 31 ऑगस्ट 2026 आहे.
12वी उत्तीर्ण आणि किमान 18 वर्षे वय असलेले इच्छुक उमेदवार या संधीचा विचार करू शकतात. अभ्यासक्रम, पात्रता, प्रवेश प्रक्रिया आणि इतर नियमांची सविस्तर माहिती अधिकृत माहितीपत्रकात दिली आहे.
AIIAच्या या उपक्रमामुळे आयुर्वेदावर आधारित मातृ आरोग्य मार्गदर्शनाला प्रशिक्षित मनुष्यबळ मिळण्यास मदत होण्याची अपेक्षा आहे. गर्भावस्थेपासून प्रसूतीनंतरच्या काळापर्यंत महिलांना आहार, जीवनशैली आणि प्राथमिक आरोग्य सहाय्य देण्याच्या दृष्टीने हा अभ्यासक्रम महत्त्वाचा ठरू शकतो.