राष्ट्रीय शिष्यवृत्ती पोर्टलवरून 6 हजार कृषी विद्यार्थ्यांना 21.35 कोटींची शिष्यवृत्ती
केंद्रीय कृषी व शेतकरी कल्याण मंत्री शिवराज सिंह चौहान यांनी कृषी विद्यार्थ्यांसाठी राष्ट्रीय शिष्यवृत्ती पोर्टल (NSP) अंतर्गत शिष्यवृत्ती आणि फेलोशिप निधीचे वितरण सुरू केले आहे. दिल्लीतील ICAR-IARI, पुसा येथे झालेल्या कार्यक्रमात 6 हजारांहून अधिक कृषी विद्यार्थ्यांना थेट लाभ हस्तांतरण म्हणजेच DBT प्रणालीद्वारे एकूण 21.35 कोटी रुपये वितरित करण्यात आले. या नव्या व्यवस्थेमुळे विद्यार्थ्यांना शिष्यवृत्तीची रक्कम दर महिन्याला थेट खात्यात मिळण्याचा मार्ग मोकळा झाला आहे.
राष्ट्रीय शिष्यवृत्ती पोर्टलमुळे विद्यार्थ्यांना वेळेवर आर्थिक मदत
कृषी शिक्षण घेणाऱ्या विद्यार्थ्यांना शिष्यवृत्ती मिळण्यात होणारा विलंब कमी करण्यासाठी राष्ट्रीय शिष्यवृत्ती पोर्टलच्या माध्यमातून DBT व्यवस्था सुरू करण्यात आली आहे. या प्रणालीअंतर्गत शिष्यवृत्तीची रक्कम थेट विद्यार्थ्यांच्या बँक खात्यात जमा केली जाणार आहे.
यामुळे पारंपरिक पद्धतीतील कागदपत्रांची प्रक्रिया, निधी मिळण्यास होणारा विलंब आणि विद्यार्थ्यांना वारंवार करावी लागणारी पाठपुरावा प्रक्रिया कमी होण्याची अपेक्षा आहे.
शिवराज सिंह चौहान यांनी सांगितले की, शिष्यवृत्ती ही केवळ आर्थिक मदत नसून कृषी शिक्षण अधिक मजबूत करण्याचे माध्यम आहे. विद्यार्थ्यांना योग्य वेळी आर्थिक मदत मिळाल्यास त्यांना शिक्षणावर अधिक लक्ष केंद्रित करता येईल.
21.35 कोटी रुपये थेट विद्यार्थ्यांच्या खात्यात
या उपक्रमाच्या पहिल्या टप्प्यात 6,000 हून अधिक कृषी विद्यार्थ्यांना 21.35 कोटी रुपयांचा निधी देण्यात आला. DBT प्रणालीमुळे शिष्यवृत्ती वितरण अधिक पारदर्शक आणि सुलभ करण्याचा सरकारचा प्रयत्न आहे.
मासिक स्वरूपात आर्थिक मदत उपलब्ध झाल्याने विद्यार्थ्यांना शिक्षण, प्रशिक्षण आणि संशोधनाशी संबंधित खर्चाचे नियोजन करणे सोपे होणार आहे. कृषी क्षेत्रातील उच्च शिक्षण घेणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी ही व्यवस्था महत्त्वाची ठरू शकते.
कृषी शिक्षणात प्रत्यक्ष प्रशिक्षणाला महत्त्व
शिवराज सिंह चौहान यांनी कृषी विद्यार्थ्यांशी संवाद साधताना केवळ वर्गातील शिक्षण पुरेसे नसल्याचे स्पष्ट केले. कृषी क्षेत्र समजून घेण्यासाठी विद्यार्थ्यांना प्रत्यक्ष शेतात काम करण्याचा आणि आधुनिक कृषी तंत्रज्ञानाचा अनुभव घेण्याची संधी मिळणे आवश्यक असल्याचे त्यांनी सांगितले.
कृषी शिक्षणामध्ये प्रयोगशाळा, शेतातील प्रत्यक्ष अनुभव, शेतकऱ्यांशी संवाद आणि नवीन तंत्रज्ञानाचा वापर यांना महत्त्व दिले पाहिजे. केवळ पुस्तकी ज्ञानामुळे चांगले कृषी तज्ज्ञ, संशोधक किंवा कृषी उद्योजक तयार होऊ शकत नाहीत, असे त्यांनी अधोरेखित केले.
विद्यार्थ्यांनी केवळ नोकरीपुरते मर्यादित राहू नये
कृषी विद्यार्थ्यांनी शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर केवळ नोकरीच्या संधी शोधण्यावर भर न देता नवीन संशोधन, स्टार्टअप आणि कृषी नवकल्पना यामध्येही योगदान द्यावे, असे आवाहन चौहान यांनी केले.
आज कृषी क्षेत्रात तंत्रज्ञान, ड्रोन, आधुनिक सिंचन पद्धती, हवामानावर आधारित शेती, अन्न प्रक्रिया आणि कृषी व्यवसाय यांसारख्या अनेक क्षेत्रांमध्ये संधी निर्माण होत आहेत. तरुणांनी या संधींचा उपयोग करून शेतकऱ्यांच्या समस्या सोडवण्यासाठी नवीन कल्पना विकसित कराव्यात, असा संदेश त्यांनी दिला.
शेतकरी, विज्ञान आणि तरुणाईची भूमिका महत्त्वाची
भारताच्या अन्नसुरक्षेत शेतकरी आणि कृषी वैज्ञानिकांचे योगदान महत्त्वाचे आहे. ICAR मधील वैज्ञानिकांच्या संशोधनामुळे आणि शेतकऱ्यांच्या मेहनतीमुळे देशाची अन्नधान्याची व्यवस्था अधिक सक्षम झाली असल्याचे केंद्रीय कृषिमंत्र्यांनी सांगितले.
त्यांच्या मते, शेत, शेतकरी आणि विज्ञान या तिन्ही घटकांचा समन्वय भारताची अन्नसुरक्षा आणि आत्मनिर्भरता मजबूत करू शकतो. त्यामुळे कृषी विद्यार्थ्यांनी आपल्या शिक्षणाचा उपयोग देशाच्या कृषी विकासासाठी करण्याचे मोठे ध्येय ठेवावे.
पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या नेतृत्वाखाली सरकारकडून अन्नसुरक्षा, पोषण आणि शेतकऱ्यांचे उत्पन्न सुरक्षित ठेवणे यांना प्राधान्य दिले जात असल्याचेही चौहान यांनी नमूद केले.
कृषी क्षेत्रासमोरील बदलती आव्हाने लक्षात घेता संशोधन आणि नव्या तंत्रज्ञानाची गरज वाढत आहे. या बदलामध्ये तरुण कृषी व्यावसायिक आणि विद्यार्थ्यांची भूमिका महत्त्वाची राहणार आहे.
NSP-DBT प्रणालीमुळे शिष्यवृत्ती वितरणात पारदर्शकता
राष्ट्रीय शिष्यवृत्ती पोर्टल आणि DBT प्रणालीचा आणखी एक महत्त्वाचा फायदा म्हणजे निधी वितरणात अधिक पारदर्शकता आणणे. विद्यार्थ्यांच्या खात्यात थेट पैसे जमा झाल्यामुळे मधल्या प्रक्रियेतील अडथळे कमी होण्यास मदत होईल.
चौहान यांनी यावेळी सांगितले की, कोणत्याही व्यवस्थेची खरी परीक्षा वेळेवर सेवा देण्यात असते. परीक्षा, प्रवेश आणि शिष्यवृत्तीचे पैसे या सर्व प्रक्रिया वेळेत पूर्ण झाल्या पाहिजेत, यावर त्यांनी भर दिला.
सरकारच्या या उपक्रमामुळे कृषी शिक्षण घेणाऱ्या विद्यार्थ्यांना आर्थिक मदत अधिक सुलभ पद्धतीने मिळण्याची अपेक्षा आहे. विशेषतः उच्च शिक्षण, संशोधन आणि कृषी क्षेत्रातील विशेष प्रशिक्षण घेणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी नियमित आर्थिक सहाय्य उपयुक्त ठरू शकते.
‘हरियाली अमावस्या’निमित्त वृक्षारोपणाचे आवाहन
कार्यक्रमादरम्यान शिवराज सिंह चौहान यांनी देशभरातील ICAR संस्थांमध्ये शिक्षण घेणाऱ्या कृषी विद्यार्थ्यांना ‘हरियाली अमावस्या’निमित्त वृक्षारोपण करण्याचे आवाहन केले.
कृषी आणि पर्यावरण यांचा जवळचा संबंध असल्याने विद्यार्थ्यांनी पर्यावरण संवर्धनात सक्रिय सहभाग घ्यावा, असे त्यांनी सांगितले. वृक्षारोपणासारख्या उपक्रमांमधून पर्यावरणाबाबतची जबाबदारी आणि जागरूकता वाढवता येते.
कृषी विद्यार्थ्यांनी केवळ अभ्यास आणि करिअरपुरते मर्यादित न राहता समाज आणि पर्यावरणासाठीही योगदान द्यावे, असा संदेश या आवाहनातून देण्यात आला.
कार्यक्रमाला वरिष्ठ अधिकारी आणि विद्यार्थी उपस्थित
या कार्यक्रमाला केंद्रीय कृषी व शेतकरी कल्याण राज्यमंत्री भागीरथ चौधरी, ICARचे महासंचालक डॉ. एम. एल. जाट, ICARचे सचिव ज्ञानेंद्र त्रिपाठी, उपमहासंचालक डॉ. यशपाल सिंह मलिक आणि IARIचे संचालक डॉ. सी. श्रीनिवास राव उपस्थित होते.
ICAR आणि IARIमधील वरिष्ठ अधिकारी, वैज्ञानिक आणि मोठ्या संख्येने विद्यार्थी कार्यक्रमाला उपस्थित होते. देशभरातील हजारो विद्यार्थ्यांनी ऑनलाइन माध्यमातूनही या कार्यक्रमात सहभाग घेतला.
कृषी विद्यार्थ्यांसाठी पुढे काय?
कृषी क्षेत्रातील शिक्षण अधिक व्यावहारिक आणि रोजगाराभिमुख करण्यावर सरकारचा भर असल्याचे या कार्यक्रमातून स्पष्ट झाले. शिष्यवृत्तीची रक्कम वेळेवर मिळण्यासोबतच विद्यार्थ्यांना प्रत्यक्ष प्रशिक्षण, संशोधन आणि नवकल्पनांच्या संधी उपलब्ध करून देणेही महत्त्वाचे ठरणार आहे.
राष्ट्रीय शिष्यवृत्ती पोर्टल (NSP) अंतर्गत DBTद्वारे सुरू करण्यात आलेली ही व्यवस्था कृषी विद्यार्थ्यांना आर्थिकदृष्ट्या अधिक सक्षम करण्याच्या दिशेने महत्त्वाचे पाऊल मानले जात आहे. वेळेवर आर्थिक मदत, व्यावहारिक शिक्षण आणि कृषी नवकल्पनांना प्रोत्साहन मिळाल्यास तरुण पिढी भारताच्या कृषी क्षेत्राच्या भविष्यात महत्त्वाची भूमिका बजावू शकते.
***