TDB-DST कडून हैदराबादच्या K. N. Biosciences ला मदत; स्पिरुलिनापासून स्वदेशी C-Phycocyanin उत्पादन तंत्रज्ञानाचे व्यापारीकरण.

 

केंद्र सरकारच्या विज्ञान व तंत्रज्ञान विभाग (DST) अंतर्गत कार्यरत तंत्रज्ञान विकास मंडळाने (TDB) हैदराबादस्थित K. N. Biosciences (India) Private Limited या कंपनीला स्पिरुलिनापासून C-Phycocyanin उत्पादन तंत्रज्ञानाच्या व्यापारीकरणासाठी आर्थिक मदत दिली आहे. “Production of C-Phycocyanin using Spirulina sp. as a Cell Factory” या प्रकल्पांतर्गत नैसर्गिक निळ्या रंगद्रव्याचे देशांतर्गत उत्पादन वाढवण्यावर भर देण्यात येणार आहे.

C-Phycocyanin हे उच्च मूल्य असलेले नैसर्गिक निळे रंगद्रव्य असून, अन्न, न्यूट्रास्युटिकल्स, शेती, मत्स्यपालन, कुक्कुटपालन खाद्य आणि बायोस्टिम्युलंट क्षेत्रात त्याचा वापर होतो. या प्रकल्पामुळे आयात होणाऱ्या नैसर्गिक रंगद्रव्यांवरील भारताचे अवलंबित्व कमी होण्यास मदत होणार आहे.

हे तंत्रज्ञान IIT गुवाहाटी यांनी विकसित केले असून, NCIM 5143 या स्वदेशी स्पिरुलिना जातीचा वापर करण्यात आला आहे. औपचारिक तंत्रज्ञान हस्तांतरण (ToT) कराराद्वारे हे तंत्रज्ञान K. N. Biosciences ला व्यापारी उत्पादनासाठी देण्यात आले आहे. सार्वजनिक निधीतून विकसित संशोधन बाजारपेठेपर्यंत पोहोचवण्याच्या दृष्टीने हा महत्त्वाचा टप्पा मानला जात आहे.

या प्रक्रियेत स्पिरुलिनाची नियंत्रित प्रकाश आणि पोषक परिस्थितीत वाढ करून फायकॉसायनिनने समृद्ध जैवभार तयार केला जातो. त्यानंतर पर्यावरणपूरक, सॉल्व्हेंट-मुक्त निष्कर्षण आणि एक-टप्प्यातील शुद्धीकरण पद्धतीने उच्च शुद्धतेचे C-Phycocyanin मिळवले जाते. ही पद्धत रासायनिक वापर कमी करते आणि अन्न-गुणवत्तेच्या तसेच विश्लेषणात्मक दर्जाच्या उत्पादनासाठी उपयुक्त ठरते. अंतिम उत्पादन स्थिर, पाण्यात विरघळणाऱ्या निळ्या पावडरच्या स्वरूपात मिळते आणि आंतरराष्ट्रीय व्यावसायिक मानकांशी त्याची तुलना करण्यात आली आहे.

जागतिक स्तरावर नैसर्गिक अन्नघटक आणि “क्लीन लेबल” उत्पादनांची मागणी वाढत असताना, या तंत्रज्ञानामुळे भारतात C-Phycocyanin चे व्यावसायिक प्रमाणात उत्पादन सुरू होणार आहे. यामुळे नैसर्गिक रंगद्रव्यांसाठी स्वदेशी मूल्यसाखळी तयार होईल, अल्गल जैवतंत्रज्ञानाला चालना मिळेल आणि जैव-उत्पादन क्षेत्र अधिक मजबूत होईल.

या प्रसंगी TDB चे सचिव राजेश कुमार पाठक यांनी सांगितले की, भारताची जैवअर्थव्यवस्था स्वदेशी संशोधनाला जागतिक दर्जाची उत्पादने बनवण्याची मोठी संधी देते. हरित उत्पादन आणि मूल्यवर्धित जैवतंत्रज्ञानाला चालना देणाऱ्या अशा तंत्रज्ञानांच्या व्यापारीकरणासाठी TDB पुढेही मदत करत राहील.

K. N. Biosciences च्या नेतृत्वानेही TDB च्या सहाय्याबद्दल आभार व्यक्त करत सांगितले की, या मदतीमुळे व्यावसायिक उत्पादन सुविधा उभारणे आणि उच्च दर्जाच्या स्वदेशी C-Phycocyanin चे देशांतर्गत तसेच आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेत जलद वितरण करणे शक्य होईल.