Ocean Observation Network अधिक मजबूत करण्यासाठी केंद्र सरकारने समुद्र निरीक्षण प्रणालीचा मोठ्या प्रमाणावर विस्तार केला आहे. नवीन समुद्री निरीक्षण उपकरणे, त्सुनामी इशारा यंत्रणा, स्वयंचलित हवामान केंद्रे आणि अत्याधुनिक महासागर निरीक्षण तंत्रज्ञानाच्या मदतीने मान्सून, चक्रीवादळ आणि समुद्राच्या स्थितीचे अंदाज आता अधिक अचूक होत आहेत. लोकसभेत दिलेल्या लेखी उत्तरात केंद्रीय पृथ्वी विज्ञान राज्यमंत्री (स्वतंत्र प्रभार) डॉ. जितेंद्र सिंह यांनी ही माहिती दिली.
Ocean Observation Network म्हणजे काय?
Ocean Observation Network म्हणजे समुद्रातील विविध घडामोडींवर सातत्याने लक्ष ठेवणारी आधुनिक निरीक्षण प्रणाली. या नेटवर्कच्या माध्यमातून समुद्रातील लाटा, प्रवाह, तापमान, भरती-ओहोटी, हवामान आणि भूकंपाशी संबंधित माहिती रिअल-टाइममध्ये गोळा केली जाते.
ही माहिती भारतीय राष्ट्रीय महासागर माहिती सेवा केंद्र (INCOIS) येथे पोहोचते. त्यानंतर संगणकीय मॉडेलच्या मदतीने मान्सून, चक्रीवादळ, त्सुनामी आणि किनारी भागांतील हवामानाचा अंदाज तयार केला जातो.
सरकारने कोणत्या सुविधा वाढवल्या?
केंद्र सरकारने समुद्र निरीक्षणासाठी अनेक नवीन प्रणाली कार्यान्वित केल्या आहेत.
यामध्ये 19 समुद्रातील सब-सर्फेस मूरिंग्स बसविण्यात आल्या असून त्या समुद्री प्रवाह आणि जैविक हालचालींचे निरीक्षण करतात.
त्सुनामीसाठी देशभरात 17 भूकंप निरीक्षण केंद्रे, 7 डीप-सी त्सुनामी बॉय, 36 भरती मापन केंद्रे (टाइड गेज), तसेच GNSS रिसिव्हर आणि आधुनिक सेन्सर कार्यरत आहेत.
किनारी भागांमध्ये दिशा दर्शक वेव्ह रायडर बॉय, ध्वनी-आधारित समुद्री प्रवाह मापक (ADCP), स्वयंचलित हवामान केंद्रे, पाण्याच्या गुणवत्तेची निरीक्षण यंत्रणा आणि भरती-ओहोटी मोजणारी केंद्रेही उभारण्यात आली आहेत.
खोल समुद्र निरीक्षणाला मिळाले बळ
समुद्रातील बदल अचूकपणे समजून घेण्यासाठी सरकारने आधुनिक स्वयंचलित उपकरणांचा वापर वाढवला आहे.
Argo फ्लोट्सची मोठी भूमिका
2014 ते 2025 या कालावधीत 302 Argo Profiling Floats समुद्रात तैनात करण्यात आले आहेत. ही उपकरणे समुद्राच्या विविध स्तरांवरील तापमान, क्षारता आणि इतर महत्त्वाची माहिती सतत नोंदवतात.
याशिवाय डीप-सी ग्लायडर, ड्रिफ्टिंग बॉय, वेव्ह ड्रिफ्टर आणि इतर अत्याधुनिक समुद्री निरीक्षण साधनेही कार्यरत आहेत.
संशोधन मोहिमा नियमित
पूर्व-मान्सून आणि उत्तर-मान्सून काळात संशोधन जहाजांच्या नियमित मोहिमा सुरू करण्यात आल्या आहेत. या मोहिमांमुळे उपकरणांची देखभाल, नवीन यंत्रणा बसविणे आणि माहिती संकलन अधिक प्रभावी झाले आहे.
मान्सून आणि चक्रीवादळ अंदाजात मोठी सुधारणा
सरकारच्या मते, रिअल-टाइम समुद्री माहितीमुळे हवामान अंदाजात लक्षणीय सुधारणा झाली आहे.
समुद्रातील विविध उपकरणांकडून मिळणारी माहिती संगणकीय हवामान मॉडेलमध्ये समाविष्ट केली जाते. त्यामुळे मान्सूनचा वेध अधिक अचूक लागतो आणि चक्रीवादळाचा मार्ग व तीव्रतेचा अंदाज अधिक विश्वासार्ह ठरतो.
लाटांच्या अंदाजात 43 टक्के सुधारणा
2014 च्या तुलनेत समुद्री लाटांच्या अंदाजाची अचूकता सुमारे 43 टक्क्यांनी वाढली आहे.
पाच दिवसांपर्यंतच्या समुद्री लाटांच्या अंदाजात सातत्याने सुधारणा झाल्याने मासेमार, बंदरे, नौदल आणि किनारी प्रशासनाला मोठा फायदा होत आहे.
किनारी भागांसाठी अधिक सुरक्षित व्यवस्था
सरकारच्या माहितीनुसार, किनारी हवामान अंदाज प्रणालीची अचूकता आता सुमारे 70 टक्क्यांपर्यंत पोहोचली आहे.
यामुळे मासेमार, किनारी रहिवासी, बंदर प्राधिकरण आणि पर्यटन क्षेत्राला वेळेवर इशारे मिळून संभाव्य नुकसान कमी करण्यास मदत होत आहे.
त्सुनामी इशारा आता अधिक जलद
भारताची त्सुनामी पूर्वसूचना प्रणाली आणखी सक्षम करण्यात आली आहे.
10 मिनिटांत सूचना
समुद्राखाली भूकंप झाल्यानंतर आंतरराष्ट्रीय मानकांनुसार 10 मिनिटांच्या आत त्सुनामीचा इशारा देण्याची क्षमता भारताने विकसित केली आहे.
यासाठी त्सुनामी बॉय, भरती मापन केंद्रे, GNSS रिसिव्हर आणि भूकंप निरीक्षण यंत्रणांमधून मिळणारी माहिती तातडीने विश्लेषित केली जाते.
मॉरिशसजवळ नवीन समुद्री उपकरण
दक्षिण महासागरातून उत्तर भारतीय किनारपट्टीकडे येणाऱ्या मोठ्या लाटांचा अंदाज अधिक अचूक करण्यासाठी मॉरिशसजवळ नवीन Directional Wave Rider Buoy बसविण्यात आला आहे.
यामुळे किनारी भागातील हवामान आणि समुद्री परिस्थितीचा अंदाज अधिक विश्वासार्ह होणार आहे.
विविध संस्थांमध्ये समन्वय वाढला
समुद्र निरीक्षण नेटवर्क अधिक सक्षम करण्यासाठी INCOIS, CSIR–NIO, नॅशनल सेंटर फॉर पोलर अँड ओशन रिसर्च (NCPOR) आणि इतर संशोधन संस्थांमधील समन्वय अधिक मजबूत करण्यात आला आहे.
या सहकार्यामुळे नवीन संशोधन, आधुनिक उपकरणांचा वापर आणि नेटवर्कचा सातत्याने विस्तार शक्य होत आहे.
देशाला होणारे फायदे
समुद्र निरीक्षण नेटवर्क मजबूत झाल्यामुळे हवामान अंदाज अधिक अचूक होत आहेत. त्यामुळे चक्रीवादळ, मुसळधार पाऊस आणि समुद्री आपत्तींसाठी प्रशासनाला आधीच तयारी करता येते.
मासेमारांना सुरक्षित मासेमारीसाठी योग्य माहिती मिळते. किनारी भागातील नागरिकांचे संरक्षण अधिक प्रभावी होते. तसेच जहाज वाहतूक, नौदल, किनारी सुरक्षा आणि आपत्ती व्यवस्थापन यांनाही मोठा लाभ मिळत आहे.