भारताच्या दूरसंचार (Telecom) क्षेत्रात स्वदेशी संशोधन आणि अत्याधुनिक तंत्रज्ञान विकासाला गती देण्यासाठी C-DOT सेंटर ऑफ एक्सलन्स (Centre of Excellence) ची स्थापना भारतीय विज्ञान संस्था (IISc), बेंगळुरू येथे करण्यात आली आहे. दूरसंचार विभागाच्या (DoT) अंतर्गत कार्यरत Centre for Development of Telematics (C-DOT), Foundation for Science Innovation and Development (FSID) आणि IISc बेंगळुरू यांच्यात झालेल्या त्रिपक्षीय करारानंतर या केंद्राची अधिकृत सुरुवात झाली.
या उपक्रमाचा उद्देश 5G Advanced, 6G, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), क्वांटम कम्युनिकेशन, सायबर सुरक्षा आणि भविष्यातील संवाद तंत्रज्ञानामध्ये स्वदेशी संशोधन, नवकल्पना आणि उद्योग-अकादमिक सहकार्याला चालना देणे हा आहे. हा उपक्रम 'विकसित भारत' आणि आत्मनिर्भर भारत या राष्ट्रीय उद्दिष्टांना बळकटी देणारा महत्त्वाचा टप्पा मानला जात आहे.
C-DOT सेंटर ऑफ एक्सलन्समुळे स्वदेशी दूरसंचार संशोधनाला चालना
दूरसंचार क्षेत्रात भारताची जागतिक स्पर्धात्मकता वाढवण्यासाठी C-DOT ने IISc बेंगळुरू येथे नवीन Centre of Excellence (CoE) सुरू केले आहे.
हे केंद्र संशोधन संस्था, उद्योग आणि तंत्रज्ञान तज्ज्ञ यांना एकत्र आणणारे व्यासपीठ म्हणून काम करणार आहे. यामुळे अत्याधुनिक संवाद तंत्रज्ञान विकसित करणे, संशोधनाला गती देणे, नव्या तंत्रज्ञानाचे व्यापारीकरण (Commercialisation) आणि कुशल मनुष्यबळ तयार करणे शक्य होईल.
C-DOT च्या मते, भारताच्या डिजिटल भविष्यासाठी हे केंद्र महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावेल.
कोणत्या क्षेत्रांमध्ये होणार संशोधन?
नवीन सेंटर ऑफ एक्सलन्समध्ये अनेक अत्याधुनिक तंत्रज्ञान क्षेत्रांमध्ये संशोधन केले जाणार आहे.
5G Advanced आणि 6G तंत्रज्ञान
भविष्यातील उच्च-गती इंटरनेट आणि स्मार्ट नेटवर्क विकसित करण्यासाठी 5G Advanced आणि 6G तंत्रज्ञानावर विशेष भर दिला जाणार आहे.
यामुळे अधिक वेगवान, सुरक्षित आणि कार्यक्षम दूरसंचार सेवा विकसित होण्यास मदत मिळेल.
AI, क्वांटम कम्युनिकेशन आणि सायबर सुरक्षा
केंद्रामध्ये पुढील क्षेत्रांवरही संशोधन होणार आहे:
- कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर आधारित कम्युनिकेशन सिस्टम
- क्वांटम आणि पोस्ट-क्वांटम कम्युनिकेशन
- सायबर सुरक्षा
- वायरलेस कम्युनिकेशन
- AI-नेटिव्ह नेटवर्क
- इंटिग्रेटेड सेन्सिंग आणि कम्युनिकेशन
- मोठ्या प्रमाणातील MIMO (Multiple Input Multiple Output) प्रणाली
या तंत्रज्ञानामुळे भविष्यातील सुरक्षित आणि जलद दूरसंचार व्यवस्था विकसित करण्याचे उद्दिष्ट आहे.
अकादमिक आणि उद्योग क्षेत्राला एकत्र आणणारे व्यासपीठ
C-DOT आणि IISc यांच्या सहकार्यामुळे संशोधन आणि उद्योग यांच्यातील दरी कमी होणार आहे.
या केंद्रामध्ये:
- संयुक्त संशोधन प्रकल्प
- प्रशिक्षण कार्यक्रम
- कार्यशाळा
- तांत्रिक चर्चासत्रे
- नवउद्योजक (Deep-Tech Startups) यांना प्रोत्साहन
अशा विविध उपक्रमांचे आयोजन करण्यात येणार आहे.
यामुळे संशोधन प्रयोगशाळांमधील कल्पना प्रत्यक्ष उद्योगात वापरण्यास मदत होईल.
C-DOT चे पाचवे सेंटर ऑफ एक्सलन्स
IISc बेंगळुरूमधील हे C-DOT चे पाचवे सेंटर ऑफ एक्सलन्स आहे.
यापूर्वी C-DOT ने खालील संस्थांमध्ये अशाच प्रकारची केंद्रे सुरू केली आहेत.
- IIT हैदराबाद
- IIT कानपूर
- IIT गांधीनगर
- IIT रुडकी
या वाढत्या नेटवर्कमुळे देशभरात संशोधन, नवकल्पना आणि स्वदेशी तंत्रज्ञान विकासाला मोठी चालना मिळत आहे.
करारावर स्वाक्षऱ्या आणि केंद्राचे उद्घाटन
या त्रिपक्षीय करारावर C-DOT चे मुख्य कार्यकारी अधिकारी (CEO) डॉ. राजकुमार उपाध्याय, FSID चे CEO ओमप्रकाश सुब्बाराव, IISc चे प्राध्यापक आणि C-DOT चे वरिष्ठ अधिकारी यांच्या उपस्थितीत स्वाक्षऱ्या करण्यात आल्या.
यानंतर सेंटर ऑफ एक्सलन्सचे उद्घाटनही करण्यात आले.
डॉ. राजकुमार उपाध्याय यांचे मत
'विकसित भारतासाठी मोठी गुंतवणूक'
C-DOT चे CEO डॉ. राजकुमार उपाध्याय यांनी सांगितले की, IISc मधील सेंटर ऑफ एक्सलन्स ही भारताच्या दूरसंचार क्षेत्राच्या भविष्यासाठी एक महत्त्वाची गुंतवणूक आहे.
त्यांच्या मते, IISc च्या जागतिक दर्जाच्या संशोधन क्षमतेला C-DOT च्या स्वदेशी दूरसंचार तंत्रज्ञानातील अनुभवाची जोड मिळाल्यामुळे 5G, 6G, AI आणि क्वांटम कम्युनिकेशनमध्ये जागतिक दर्जाचे संशोधन होऊ शकेल.
यामुळे भारतात नवीन बौद्धिक संपदा (IP), स्टार्टअप्स आणि संशोधक तयार होतील.
IISc आणि FSID यांची भूमिका
IISc ची संशोधन क्षमता
IISc मधील इलेक्ट्रिकल कम्युनिकेशन इंजिनिअरिंग विभागाचे प्रमुख प्रा. निलेश बी. मेहता यांनी सांगितले की, C-DOT सोबतचे हे सहकार्य विद्यार्थी, संशोधक आणि तज्ज्ञ यांच्यात दीर्घकालीन संशोधनाला गती देईल.
FSID चे मत
FSID चे CEO ओमप्रकाश सुब्बाराव यांनी सांगितले की, अकादमिक संस्था आणि उद्योग यांच्यातील सहकार्यामुळे भारताचे वैज्ञानिक आणि तांत्रिक नेतृत्व अधिक मजबूत होईल.
त्यांच्या मते, ही भागीदारी देशासाठी दीर्घकालीन सकारात्मक परिणाम घडवून आणेल.
6G आणि सुरक्षित कम्युनिकेशनवर विशेष भर
केंद्राच्या उद्घाटनानंतर डॉ. राजकुमार उपाध्याय यांनी "Role of C-DOT in Building Secure Indigenous Communication Technologies for Viksit Bharat" या विषयावर विशेष व्याख्यान दिले.
त्यांनी भारतातील डिजिटल परिवर्तन, सुरक्षित स्वदेशी कम्युनिकेशन तंत्रज्ञान, सायबर सुरक्षा आणि 6G तंत्रज्ञानाच्या संधी यावर सविस्तर माहिती दिली.
त्यांच्या मते, भारत भविष्यात जागतिक दूरसंचार क्षेत्रात नेतृत्व करण्यास सक्षम आहे.
भारताच्या दूरसंचार क्षेत्रासाठी याचे महत्त्व
या उपक्रमामुळे:
- स्वदेशी दूरसंचार संशोधनाला गती मिळेल.
- 5G आणि 6G क्षेत्रात भारताची क्षमता वाढेल.
- स्टार्टअप्सना नवीन संधी मिळतील.
- सुरक्षित कम्युनिकेशन तंत्रज्ञान विकसित होईल.
- उद्योग आणि संशोधन संस्थांमध्ये सहकार्य वाढेल.
- भारताचे जागतिक तांत्रिक नेतृत्व मजबूत होईल.