ICMR i-DRONE अभ्यास: ड्रोनद्वारे TB नमुने वाहतूक केल्याने निदानाचा कालावधी 15 दिवसांवरून 5 दिवसांवर, रुग्णांचा खर्चही मोठ्या प्रमाणात कमी.

 भारतीय वैद्यकीय संशोधन परिषद (ICMR) च्या प्रमुख i-DRONE उपक्रमांतर्गत करण्यात आलेल्या अभ्यासात, ड्रोनच्या सहाय्याने क्षयरोग (TB) रुग्णांचे थुंकीचे (स्पुटम) नमुने वाहतूक केल्यास दुर्गम आणि वंचित भागातील नागरिकांना निदान सेवा अधिक जलद आणि सुलभपणे उपलब्ध होऊ शकते, असे आढळून आले आहे.

हा कार्यक्रमाधारित अभ्यास तेलंगणातील यादाद्री-भुवनगिरी जिल्ह्यात AIIMS बिबीनगर आणि राष्ट्रीय क्षयरोग निर्मूलन कार्यक्रम (NTEP) अंतर्गत जिल्हा क्षयरोग कार्यालयाच्या सहकार्याने करण्यात आला. या अभ्यासात पारंपरिक पद्धतीत रुग्णांना तपासणीसाठी प्रवास करावा लागत होता, तर ड्रोन-आधारित पद्धतीत प्राथमिक आरोग्य केंद्रे (PHCs) आणि उपकेंद्रांमध्ये स्पुटम नमुने गोळा करून ते ड्रोनद्वारे नियुक्त TB निदान प्रयोगशाळांमध्ये पाठविण्यात आले.

या अभ्यासात 840 सहभागींचा समावेश करण्यात आला. अभ्यासानुसार, ड्रोनद्वारे नमुने पाठविण्याची व्यवस्था सुरू झाल्यानंतर TB निदानासाठी लागणारा मध्यम कालावधी 15 दिवसांवरून केवळ 5 दिवसांवर आला. त्यामुळे निदानातील विलंब लक्षणीयरीत्या कमी झाला आणि रुग्णांवर वेळेत उपचार सुरू करण्यास मदत झाली.

अभ्यासात रुग्णांच्या आर्थिक भारातही मोठी घट झाल्याचे दिसून आले. पारंपरिक पद्धतीत TB निदानासाठी रुग्णांचा सरासरी स्वतःचा खर्च (Out-of-Pocket Expenditure - OOPE) सुमारे ₹9,451 होता. मात्र, ड्रोन-आधारित व्यवस्थेमुळे हा खर्च सुमारे ₹91 इतका कमी झाला. प्रवासाचा खर्च, मजुरीचे नुकसान आणि घराजवळच नमुने देण्याची सुविधा उपलब्ध झाल्यामुळे हा खर्च कमी झाल्याचे अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे. विशेष म्हणजे, ड्रोन पद्धतीदरम्यान मध्यम OOPE शून्य नोंदवण्यात आला, म्हणजेच अनेक सहभागींचा निदानासाठी कोणताही प्रवास खर्च झाला नाही.

या उपक्रमासाठी 11 प्राथमिक आरोग्य केंद्रे, 60 उपकेंद्रे आणि 4 TB युनिट्स यांना जोडणारे हब-अँड-स्पोक नेटवर्क तयार करण्यात आले. त्यामुळे रुग्णांना लांबच्या निदान केंद्रांपर्यंत जाण्याऐवजी गावाजवळील आरोग्य केंद्रातच स्पुटम नमुने जमा करता आले.

या निष्कर्षांबाबत आरोग्य संशोधन विभागाचे सचिव आणि ICMR चे महासंचालक डॉ. राजीव बहल यांनी सांगितले की, भारताच्या TB निर्मूलन मोहिमेसाठी परवडणारे आणि वेळेवर निदान अत्यंत महत्त्वाचे आहे. हा अभ्यास तंत्रज्ञानाच्या मदतीने भौगोलिक अडथळे दूर करून दुर्गम भागातील रुग्णांवरील आर्थिक आणि प्रवासाचा भार कमी करण्याची क्षमता दर्शवतो. i-DRONE उपक्रमातून मिळालेला हा पुरावा भविष्यातील सार्वजनिक आरोग्य नवकल्पनांसाठी उपयुक्त ठरेल.

अभ्यासात सहभागी झालेल्या आरोग्य कर्मचाऱ्यांनीही ड्रोनद्वारे नमुने वाहतूक केल्यामुळे कामकाज अधिक कार्यक्षम झाले, विलंब कमी झाला आणि सुरुवातीच्या जनजागृतीनंतर स्थानिक समुदायाने या उपक्रमाला सकारात्मक प्रतिसाद दिल्याचे सांगितले. मात्र, हवामान, ड्रोनची वहन क्षमता आणि सातत्यपूर्ण प्रशिक्षण यांसारख्या बाबींचाही विचार व्यापक अंमलबजावणीसाठी आवश्यक असल्याचे संशोधकांनी नमूद केले आहे.

ICMR च्या i-DRONE उपक्रमांतर्गत लस, औषधे, रक्त उत्पादने, निदान नमुने आणि इतर वैद्यकीय साहित्य सुरक्षितपणे आणि प्रभावीपणे दुर्गम भागात पोहोचविण्यासाठी ड्रोन तंत्रज्ञानाच्या वापरावर संशोधन सुरू असून, हा अभ्यास त्याच दिशेने महत्त्वाचा टप्पा मानला जात आहे.