जम्मू-काश्मीरमधील संशोधन प्रकल्प: हिमालयातील GLOF धोक्याचा अभ्यास करण्यासाठी केंद्र सरकारची ₹91.2 लाखांची मंजुरी
प्रस्तावना
जम्मू-काश्मीरमधील संशोधन प्रकल्प अधिक मजबूत करण्याच्या दिशेने केंद्र सरकारने महत्त्वाचे पाऊल उचलले आहे. हवामान बदलामुळे हिमालयातील हिमनद्या (Glaciers) वेगाने वितळत असून त्यामुळे तयार होणाऱ्या हिमनदी तलावांमुळे (Glacial Lakes) मोठ्या पूराचा धोका वाढत आहे. हा धोका ओळखण्यासाठी आणि भविष्यातील संभाव्य संकटांचा अंदाज घेण्यासाठी पृथ्वी विज्ञान मंत्रालयाने (MoES) 2022 मध्ये काश्मीर विद्यापीठ आणि आयआयटी रुडकी यांना संयुक्त संशोधन प्रकल्प मंजूर केला आहे.
या प्रकल्पासाठी ₹91.2 लाखांचा निधी मंजूर करण्यात आला असून, गेल्या तीन वर्षांत ₹62.03 लाखांचा निधी संशोधनासाठी वितरित करण्यात आला आहे. याबाबतची माहिती केंद्रीय पृथ्वी विज्ञान राज्यमंत्री (स्वतंत्र प्रभार) डॉ. जितेंद्र सिंह यांनी लोकसभेत लेखी उत्तराद्वारे दिली.
जम्मू-काश्मीरमधील संशोधन प्रकल्पाला केंद्र सरकारची मोठी मदत
2022 मध्ये मंजूर करण्यात आलेल्या या संशोधन प्रकल्पाचे शीर्षक आहे:
"भारतीय हिमालयातील विविध भौगोलिक आणि हवामान क्षेत्रांमध्ये पृथ्वी निरीक्षण (Earth Observation) आणि संगणकीय मॉडेलिंगच्या मदतीने सध्याचा आणि भविष्यातील GLOF धोका ओळखणे."
हा प्रकल्प काश्मीर विद्यापीठ आणि आयआयटी रुडकी यांच्या संयुक्त विद्यमाने राबविण्यात येत आहे. या संशोधनामध्ये हिमनदी तलावांची निर्मिती, त्यामधील बदल आणि त्यातून उद्भवणाऱ्या संभाव्य धोक्यांचा सखोल अभ्यास केला जाणार आहे.
GLOF म्हणजे काय?
हिमनदी तलाव फुटल्यास काय होते?
GLOF (Glacial Lake Outburst Flood) म्हणजे हिमनदीजवळ तयार झालेल्या तलावाचा नैसर्गिक अडथळा अचानक तुटल्यामुळे मोठ्या प्रमाणात पाणी वेगाने खालील भागात वाहून जाणे.
अशा पुरामुळे:
- गावांचे मोठे नुकसान होऊ शकते.
- रस्ते व पूल वाहून जाऊ शकतात.
- जलविद्युत प्रकल्प धोक्यात येऊ शकतात.
- शेती व पायाभूत सुविधांचे नुकसान होते.
- मानवी जीवितालाही मोठा धोका निर्माण होतो.
हवामान बदलामुळे हिमनद्या जलद वितळत असल्याने अशा घटनांचा धोका वाढत आहे.
जम्मू-काश्मीरमधील संशोधन प्रकल्पाचे उद्दिष्ट
या संशोधनाचा मुख्य उद्देश भारतीय हिमालयातील विविध भागांतील हिमनदी तलावांचा दीर्घकालीन अभ्यास करणे आहे.
संशोधक खालील बाबींचा अभ्यास करतील:
- हिमनदी तलावांची निर्मिती कशी होते.
- गेल्या काही वर्षांतील तलावांमधील बदल.
- भविष्यातील GLOF चा संभाव्य धोका.
- हवामान बदलाचा परिणाम.
- खालील भागातील लोकसंख्या आणि पायाभूत सुविधांवरील परिणाम.
या संशोधनामुळे भविष्यातील पूरधोक्याचा अधिक अचूक अंदाज लावता येईल.
संशोधनासाठी आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर
उपग्रहांच्या मदतीने निरीक्षण
या प्रकल्पामध्ये Earth Observation म्हणजेच उपग्रहांद्वारे मिळणाऱ्या माहितीचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जाणार आहे.
यामुळे संशोधकांना:
- हिमनद्यांचे आकुंचन
- नवीन हिमनदी तलावांची निर्मिती
- तलावांचा वाढता आकार
- नैसर्गिक बंधाऱ्यांची स्थिती
- हिमालयातील बदल
यांचे सातत्याने निरीक्षण करता येईल.
संगणकीय मॉडेलिंग
या संशोधनात आधुनिक संगणकीय मॉडेल्सच्या मदतीने पुढील गोष्टींचा अंदाज घेतला जाईल:
- तलाव फुटण्याची शक्यता
- पुराची तीव्रता
- पाण्याचा प्रवाह
- कोणत्या भागांना सर्वाधिक धोका आहे
यामुळे भविष्यातील आपत्ती व्यवस्थापन अधिक प्रभावी होईल.
हिमालयातील नागरिकांना काय फायदा होणार?
या संशोधनाचा थेट फायदा हिमालयीन भागात राहणाऱ्या नागरिकांना होणार आहे.
या अभ्यासामुळे:
- पूराचा पूर्वसूचना प्रणाली अधिक सक्षम होईल.
- आपत्ती व्यवस्थापन सुधारेल.
- रस्ते, पूल आणि धरणांचे नियोजन अधिक सुरक्षित होईल.
- जीवित आणि वित्तहानी कमी करण्यास मदत होईल.
- सरकारला जोखमीच्या भागांची ओळख पटेल.
आतापर्यंत किती निधी वितरित झाला?
या प्रकल्पासाठी केंद्र सरकारने एकूण ₹91.2 लाखांचा निधी मंजूर केला आहे.
त्यापैकी गेल्या तीन वर्षांत ₹62.03 लाख संशोधनासाठी वितरित करण्यात आले आहेत.
हा निधी खालील कामांसाठी वापरला जात आहे:
- क्षेत्रीय सर्वेक्षण
- उपग्रह माहितीचे विश्लेषण
- संगणकीय संशोधन
- वैज्ञानिक उपकरणे
- संशोधन संस्थांमधील समन्वय
हवामान बदलामुळे वाढत आहे धोका
हवामान बदलामुळे भारतीय हिमालयातील हिमनद्या झपाट्याने वितळत आहेत. त्यामुळे नवीन हिमनदी तलावांची संख्या वाढत असून भविष्यात GLOF चा धोका अधिक गंभीर होऊ शकतो.
तज्ज्ञांच्या मते, अशा संशोधनामुळे संभाव्य संकटांची पूर्वकल्पना मिळून नुकसान कमी करता येऊ शकते.
काश्मीर विद्यापीठ आणि आयआयटी रुडकीची संयुक्त भूमिका
या प्रकल्पात काश्मीर विद्यापीठ स्थानिक भौगोलिक आणि पर्यावरणीय माहिती उपलब्ध करून देणार आहे, तर आयआयटी रुडकी जलविज्ञान, हवामान संशोधन आणि संगणकीय मॉडेलिंगमधील तांत्रिक कौशल्याचा वापर करणार आहे.
दोन्ही संस्थांच्या संयुक्त प्रयत्नांमुळे भारतीय हिमालयातील GLOF धोका अधिक अचूकपणे समजून घेण्यास मदत होणार आहे.
पुढील दिशा
या संशोधनाचे निष्कर्ष भविष्यात:
- हवामान बदलाशी जुळवून घेण्याच्या राष्ट्रीय धोरणांना मदत करतील.
- आपत्ती व्यवस्थापन अधिक सक्षम करतील.
- हिमालयीन भागातील विकास प्रकल्प अधिक सुरक्षित बनवतील.
- पर्यावरण संरक्षणासाठी महत्त्वपूर्ण माहिती उपलब्ध करून देतील.
निष्कर्ष
जम्मू-काश्मीरमधील संशोधन प्रकल्प अंतर्गत केंद्र सरकारने ₹91.2 लाखांचा महत्त्वाकांक्षी GLOF संशोधन प्रकल्प मंजूर केला आहे. काश्मीर विद्यापीठ आणि आयआयटी रुडकी यांच्या संयुक्त विद्यमाने होणाऱ्या या अभ्यासामुळे हिमालयातील हिमनदी तलावांमुळे उद्भवणाऱ्या संभाव्य पुरधोक्याचा अचूक अंदाज घेता येणार आहे. यामुळे आपत्ती व्यवस्थापन, नागरिकांची सुरक्षा आणि हिमालयीन भागातील पायाभूत सुविधांचे संरक्षण अधिक प्रभावी होण्याची अपेक्षा आहे.