Department of Military Medicine चे लखनौमध्ये उद्घाटन; संरक्षण वैद्यकीय क्षेत्रात भारताची ऐतिहासिक झेप प्रस्तावना.
Department of Military Medicine या देशातील पहिल्या समर्पित लष्करी वैद्यकीय विभागाचे संरक्षण मंत्री राजनाथ सिंह यांनी 29 जुलै 2026 रोजी उत्तर प्रदेशातील लखनौ येथील कमांड हॉस्पिटल (सेंट्रल कमांड) येथे आभासी माध्यमातून उद्घाटन केले. हा विभाग भारतीय सशस्त्र दलांच्या वैद्यकीय क्षमतांना अधिक आधुनिक, तंत्रज्ञानाधारित आणि युद्धसज्ज बनवण्याच्या दिशेने महत्त्वाचे पाऊल मानले जात आहे. संशोधन, प्रशिक्षण, युद्धकालीन वैद्यकीय सेवा आणि आपत्ती व्यवस्थापन यामध्ये हा विभाग केंद्रबिंदूची भूमिका बजावणार आहे.
Department of Military Medicine म्हणजे काय?
भारतात प्रथमच स्थापन करण्यात आलेला Department of Military Medicine हा केवळ लष्करी वैद्यकीय शिक्षण, संशोधन आणि प्रत्यक्ष युद्धकालीन वैद्यकीय तयारीवर लक्ष केंद्रित करणारा विशेष विभाग आहे. हा विभाग आर्म्ड फोर्सेस मेडिकल सर्व्हिसेस (AFMS) अंतर्गत डायरेक्टोरेट जनरल ऑफ मेडिकल सर्व्हिसेस (आर्मी) यांच्या मार्गदर्शनाखाली कार्यरत असेल.
याचा उद्देश केवळ जखमी जवानांवर उपचार करणे नसून, भविष्यातील युद्ध, नैसर्गिक आपत्ती आणि जैविक किंवा रासायनिक धोक्यांसाठी देशाला वैद्यकीयदृष्ट्या सक्षम बनवणे हा आहे.
संरक्षण मंत्री राजनाथ सिंह यांचे महत्त्वाचे संदेश
उद्घाटनप्रसंगी संरक्षण मंत्री राजनाथ सिंह यांनी सांगितले की, देशाचा आर्थिक आणि सामाजिक विकास महत्त्वाचा असला तरी राष्ट्राच्या सार्वभौमत्वाचा पाया हा मजबूत आणि आत्मविश्वासू सैन्यावर आधारित असतो.
त्यांनी विश्वास व्यक्त केला की, Department of Military Medicine भारतीय सैनिकांना अत्याधुनिक वैद्यकीय सुविधा उपलब्ध करून देईल. त्यामुळे जवानांचा आत्मविश्वास वाढेल आणि राष्ट्रीय सुरक्षाही अधिक मजबूत होईल.
लष्करी वैद्यकशास्त्राचे वाढते महत्त्व
आजचे युद्ध केवळ पारंपरिक शस्त्रांपुरते मर्यादित राहिलेले नाही. आधुनिक तंत्रज्ञान, जैविक धोके, रासायनिक हल्ले आणि अण्वस्त्रांचा संभाव्य वापर यामुळे सैन्याच्या वैद्यकीय तयारीलाही तितकेच महत्त्व प्राप्त झाले आहे.
राजनाथ सिंह यांनी स्पष्ट केले की, भारताचे जवान जगातील अत्यंत कठीण हवामान आणि दुर्गम भागांमध्ये कार्यरत असतात. त्यामुळे त्यांच्या गरजेनुसार विशेष वैद्यकीय प्रोटोकॉल विकसित करण्याचे काम हा विभाग करणार आहे.
कोणत्या क्षेत्रांवर भर दिला जाणार?
या विभागात खालील महत्त्वाच्या विषयांवर विशेष संशोधन आणि प्रशिक्षण दिले जाणार आहे.
- युद्धातील गंभीर दुखापती आणि तातडीचे उपचार
- मानसिक आरोग्य आणि युद्धजन्य तणाव व्यवस्थापन
- आपत्ती व्यवस्थापन
- रासायनिक, जैविक, अणू आणि स्फोटक (CBRNe) धोक्यांवरील वैद्यकीय प्रतिसाद
- आपत्कालीन वैद्यकीय सेवा
- संशोधन आणि डेटा विश्लेषण
आधुनिक तंत्रज्ञानाचा होणार वापर
कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) आणि वेअरेबल उपकरणे
संरक्षण मंत्र्यांनी प्रतिबंधात्मक आरोग्यसेवेवर विशेष भर देताना सांगितले की, सैनिकांच्या आरोग्यावर सतत लक्ष ठेवण्यासाठी कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), वेअरेबल उपकरणे, प्रेडिक्टिव्ह अॅनालिटिक्स आणि आधुनिक निदान तंत्रज्ञानाचा वापर केला जाईल.
यामुळे आजार किंवा आरोग्याशी संबंधित धोके सुरुवातीच्या टप्प्यातच ओळखून त्यावर उपाय करता येतील.
टेलिमेडिसिन आणि सिम्युलेशन प्रशिक्षण
या विभागात टेलिमेडिसिन, सिम्युलेशन-आधारित प्रशिक्षण आणि रणांगणावरील उपचार पद्धती विकसित करण्यावर भर दिला जाणार आहे. यामुळे दुर्गम भागात तैनात जवानांनाही तज्ज्ञ वैद्यकीय मार्गदर्शन मिळू शकेल.
जवानांसाठी आणि डॉक्टरांसाठी नवी संधी
या विभागामुळे भारतीय लष्करातील डॉक्टरांना विशेष प्रशिक्षण मिळणार आहे. युद्धकालीन शस्त्रक्रिया, ट्रॉमा केअर आणि रणांगणावरील उपचार यांसारख्या विषयांमध्ये पदव्युत्तर आणि सुपर स्पेशालिटी शिक्षणाची संधी उपलब्ध होणार आहे.
यामुळे लष्करी वैद्यकीय क्षेत्रात करिअर करू इच्छिणाऱ्या तरुण डॉक्टरांसाठी नवीन संधी निर्माण होतील.
आपत्ती व्यवस्थापनातही मोठी भूमिका
भारत संयुक्त राष्ट्रांच्या शांतता मोहिमांमध्ये मोठे योगदान देणारा देश आहे. तसेच नैसर्गिक आपत्ती, भूकंप, पूर आणि इतर संकटांच्या वेळी भारतीय संरक्षण दल महत्त्वाची भूमिका बजावतात.
नवीन विभागामुळे आपत्ती प्रतिसाद, फील्ड हॉस्पिटल उभारणी, मोठ्या प्रमाणातील जखमींचे व्यवस्थापन आणि साथीच्या रोगांवर नियंत्रण यामध्ये भारताची क्षमता अधिक मजबूत होईल.
टप्प्याटप्प्याने होणार विकास
हा विभाग तीन टप्प्यांत विकसित केला जाणार आहे.
पहिल्या टप्प्यात शैक्षणिक अभ्यासक्रम सुरू केले जातील.
दुसऱ्या टप्प्यात HADR (Humanitarian Assistance and Disaster Relief) आणि CBRNe क्षेत्रातील उत्कृष्टता केंद्रांची स्थापना केली जाईल.
तिसऱ्या टप्प्यात हा विभाग राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील Centre of Excellence म्हणून विकसित करण्याचे उद्दिष्ट आहे.
स्वदेशी संशोधनाला चालना
भारताच्या भौगोलिक आणि संरक्षणविषयक गरजांनुसार स्वदेशी संशोधनाला या विभागातून प्रोत्साहन दिले जाणार आहे.
युद्धकालीन वैद्यकीय उपकरणे, नवीन उपचार पद्धती आणि भारतीय परिस्थितीस अनुरूप वैद्यकीय तंत्र विकसित करण्यासाठी संशोधनावर विशेष भर दिला जाणार आहे.
संरक्षण सज्जतेसाठी प्रतिबंधात्मक आरोग्यसेवा
राजनाथ सिंह यांनी स्पष्ट केले की, उपचार करण्यापेक्षा आजार होऊ नयेत यासाठी प्रयत्न करणे अधिक महत्त्वाचे आहे.
लसीकरण, स्वच्छता, पोषण, नियमित आरोग्य तपासणी, शारीरिक तंदुरुस्ती आणि रोगांवर सतत देखरेख यामुळे सैनिक अधिक सक्षम राहतील. हे राष्ट्रीय सुरक्षेशी थेट संबंधित असल्याचे त्यांनी नमूद केले.