लष्करी रुग्णालयांमध्ये आयुष उपचार सेवा सुरू करण्याचा केंद्राचा प्रस्ताव; जवानांना मिळणार सर्वांगीण आरोग्यसेवा
देशातील सशस्त्र दलांच्या जवानांना अधिक व्यापक आणि सर्वांगीण आरोग्यसेवा उपलब्ध करून देण्यासाठी केंद्र सरकारने लष्करी रुग्णालयांमध्ये आयुष उपचार सेवा सुरू करण्याचा महत्त्वाचा प्रस्ताव मांडला आहे. केंद्रीय आयुष राज्यमंत्री (स्वतंत्र प्रभार) तथा आरोग्य व कुटुंब कल्याण राज्यमंत्री प्रतापराव जाधव यांनी संरक्षण मंत्री राजनाथ सिंह यांना पत्र लिहून देशभरातील सर्व लष्करी आणि फील्ड रुग्णालयांमध्ये आयुष ओपीडी (OPD) आणि उपचार सुविधा सुरू करण्याची विनंती केली आहे.
या प्रस्तावाचा उद्देश आधुनिक वैद्यकीय सेवांसोबत आयुर्वेद, योग, युनानी, सिद्ध, होमिओपॅथी आणि निसर्गोपचार यांसारख्या भारताच्या पारंपरिक उपचार पद्धतींचा समावेश करून जवानांना अधिक परिणामकारक, प्रतिबंधात्मक आणि सर्वांगीण आरोग्यसेवा उपलब्ध करून देणे हा आहे.
आयुष मंत्रालयाने या उपक्रमासाठी तांत्रिक मार्गदर्शन, तज्ज्ञांचे सहकार्य आणि आवश्यक संस्थात्मक मदत देण्याची तयारीही दर्शवली असून संरक्षण मंत्रालयासोबत सामंजस्य करार (MoU) करण्याची तयारी असल्याचे स्पष्ट केले आहे.
लष्करी रुग्णालयांमध्ये आयुष उपचार सेवा का आवश्यक?
भारतीय सशस्त्र दलातील जवान अत्यंत कठीण हवामान, दुर्गम भाग आणि आव्हानात्मक परिस्थितीत देशाचे रक्षण करतात. अशा परिस्थितीत त्यांचे शारीरिक आणि मानसिक आरोग्य उत्तम राहणे अत्यंत आवश्यक असते.
सध्या सशस्त्र दल वैद्यकीय सेवा (Armed Forces Medical Services) आधुनिक वैद्यकीय सुविधा पुरवत असली, तरी आयुष मंत्रालयाचे मत आहे की पारंपरिक भारतीय उपचार पद्धतींचा समावेश केल्यास आरोग्य व्यवस्थेला अधिक बळ मिळू शकते.
प्रतापराव जाधव यांनी पत्रात नमूद केले की संरक्षण मंत्रालयाच्या काही संस्थांमध्ये आयुष सुविधा उपलब्ध असल्या तरी अनेक लष्करी आणि फील्ड रुग्णालयांमध्ये अद्याप अशा सेवा उपलब्ध नाहीत. त्यामुळे सर्व रुग्णालयांमध्ये आयुष ओपीडी सुरू करण्याची गरज आहे.
आयुष उपचार सेवा म्हणजे काय?
AYUSH अंतर्गत कोणत्या उपचार पद्धती येतात?
AYUSH म्हणजे भारतातील पारंपरिक वैद्यकीय प्रणालींचा समूह. यात खालील उपचार पद्धतींचा समावेश होतो:
आयुर्वेद
योग
निसर्गोपचार
युनानी
सिद्ध
होमिओपॅथी
या उपचार पद्धतींचा मुख्य भर आजार होण्यापूर्वी प्रतिबंध करणे, शरीराची प्रतिकारशक्ती वाढवणे, आरोग्यदायी जीवनशैली विकसित करणे आणि नैसर्गिक उपचारांद्वारे आरोग्य सुधारण्यावर असतो.
या सेवा आधुनिक वैद्यकीय उपचारांची जागा घेणार नाहीत, तर त्यांना पूरक म्हणून काम करतील.
जवानांना कोणते फायदे मिळू शकतात?
प्रतिबंधात्मक आणि पुनर्वसन आरोग्यसेवेला चालना
आयुष उपचार सेवांचा विस्तार झाल्यास सशस्त्र दलातील जवानांना अनेक प्रकारे फायदा होऊ शकतो.
दुर्गम भागात काम करणाऱ्या जवानांना सतत ताण, शारीरिक श्रम आणि बदलत्या हवामानाचा सामना करावा लागतो. अशा परिस्थितीत आयुष उपचार पद्धती पुढील बाबींमध्ये उपयुक्त ठरू शकतात.
प्रतिबंधात्मक आरोग्यसेवा
तणाव व्यवस्थापन
निरोगी जीवनशैली
दुखापतीनंतर पुनर्वसन
वेदना व्यवस्थापन
मानसिक आणि शारीरिक तंदुरुस्ती
एकूण आरोग्य सुधारणा
यामुळे जवानांच्या कार्यक्षमतेत आणि दीर्घकालीन आरोग्यात सकारात्मक बदल होण्याची अपेक्षा आहे.
सध्या आयुष सुविधा किती उपलब्ध आहेत?
आयुष मंत्रालयाच्या माहितीनुसार, संरक्षण मंत्रालयाच्या काही मोजक्या संस्थांमध्येच आयुष उपचार सेवा उपलब्ध आहेत.
देशातील अनेक लष्करी आणि फील्ड रुग्णालयांमध्ये अद्याप स्वतंत्र आयुष ओपीडी किंवा तज्ज्ञ डॉक्टर उपलब्ध नाहीत.
त्यामुळे सर्व लष्करी रुग्णालयांमध्ये आयुष सेवा सुरू केल्यास अधिकाधिक जवानांना या उपचारांचा लाभ मिळू शकतो.
आयुष मंत्रालयाची संपूर्ण सहकार्याची तयारी
या प्रस्तावाच्या अंमलबजावणीसाठी आयुष मंत्रालयाने संरक्षण मंत्रालयाला पूर्ण सहकार्याचे आश्वासन दिले आहे.
मंत्रालय पुढील स्वरूपात मदत करण्यास तयार आहे.
तांत्रिक सहाय्य
तज्ज्ञांचे मार्गदर्शन
संस्थात्मक सहकार्य
आवश्यक प्रशिक्षण
सामंजस्य करार (MoU)
दोन्ही मंत्रालयांनी एकत्रितपणे काम केल्यास हा उपक्रम प्रभावीपणे राबवता येईल, असा विश्वास आयुष मंत्रालयाने व्यक्त केला आहे.
एकात्मिक आरोग्य व्यवस्थेकडे मोठे पाऊल
गेल्या काही वर्षांत केंद्र सरकारने पारंपरिक भारतीय वैद्यकीय पद्धतींना प्रोत्साहन देण्यासाठी अनेक उपक्रम राबवले आहेत.
आयुष उपचार सेवा सार्वजनिक आरोग्य व्यवस्थेत अधिक व्यापक करण्यावर सरकारचा भर असून, लष्करी रुग्णालयांमध्ये या सेवा सुरू करण्याचा प्रस्ताव त्याच धोरणाचा एक भाग मानला जात आहे.
आधुनिक उपचारांसोबत आयुष प्रणालीचा समन्वय साधल्यास सैनिकांना अधिक व्यापक, रुग्णकेंद्रित आणि सर्वांगीण आरोग्यसेवा मिळू शकते.
पुढे काय?
आता हा प्रस्ताव संरक्षण मंत्रालयाकडे विचाराधीन आहे.
संरक्षण मंत्रालयाने मंजुरी दिल्यास देशभरातील लष्करी आणि फील्ड रुग्णालयांमध्ये टप्प्याटप्प्याने आयुष ओपीडी आणि उपचार सुविधा सुरू केल्या जाऊ शकतात.
अंमलबजावणीसाठी आयुष मंत्रालयाने आवश्यक तांत्रिक आणि प्रशासकीय मदत देण्याची तयारी दर्शवली आहे. मात्र, या उपक्रमासाठी अद्याप कोणतेही निश्चित वेळापत्रक जाहीर करण्यात आलेले नाही.
निष्कर्ष
लष्करी रुग्णालयांमध्ये आयुष उपचार सेवा सुरू करण्याचा केंद्र सरकारचा प्रस्ताव हा भारतीय जवानांच्या आरोग्य व्यवस्थेला अधिक सक्षम, सर्वसमावेशक आणि रुग्णकेंद्रित बनविण्याच्या दिशेने महत्त्वाचे पाऊल ठरू शकतो.
आधुनिक वैद्यकीय उपचारांसोबत आयुर्वेद, योग, होमिओपॅथी, निसर्गोपचार आणि इतर आयुष पद्धतींचा समावेश झाल्यास सैनिकांना प्रतिबंधात्मक आरोग्यसेवा, पुनर्वसन, तणाव व्यवस्थापन आणि दीर्घकालीन आरोग्य सुधारण्यासाठी अतिरिक्त पर्याय उपलब्ध होतील. संरक्षण मंत्रालयाने या प्रस्तावाला मंजुरी दिल्यास देशभरातील हजारो जवानांना त्याचा थेट लाभ मिळण्याची शक्यता आहे.